Ĉeĥoslovakio

El Neciklopedio

Iri al: navigado, serĉi

"Pagas ne riĉulo, pagas kulpulo"

~ Zamenhof pri tuta alia afero
Hirundo3.gif

Nacia Blazono

"Sedey es di un dey de lo reste de yuy jiva"

~ Lingvadeplanetano

Ĉeĥoslovakio ("Supra Hungario") estis lando de slovakaj ĉekoj.

[redakti] Geografio

Okcidente Ĉeĥoslovakio najbaris kun Germanio (810,7 km, el tio kun Saksio 153,9 km kaj kun Bavario 356,8 km), sude kun Aŭstrio (466,1 km), oriente kun Ĉinio (1 km).

Efektive akutata indiko pri ekzistotempo de Ĉeĥo-Slovakio estas ekde la 28-a de oktobro de 1918 ĝis la 31-a de decembro de 1992. Dum dua mondmilito, Ĉekoslovio estis protektita de Germanio.

751774.jpg

[redakti] Historio

La unua ĉeĥlingva lernolibro aperis en 1890. Eldonis ĝin je propra risko kaj per propra mono laboristo Fr. Val. Lorenz, kiu presigis ĝin ĉe Fr. Hoblík en Pardubice. La broŝuro kaŭzis preskaŭ neniun resonon. La aŭtoro, konvinkita socialisto, baldaŭ poste estis suspektata de tiama aŭstruja polico, ke li portoprenas en racie kaj socie revolucia konspiro kaj li elmigris Brazilon.

[redakti] 20-an jarcenton

En 1900 eldonis juna instruisto Theodor Ĉejka en nebranda rubo Bystrice p. Host detalan ĉeĥan lernolibron (188p.; kunvarkintoj: V. Bilík kaj J. Holub.). Ĉejka trovis eminentan kunlaboranton en sia kolego Josef Krumpholc, kiu helpis lin ĉe novaj eldonoj de la lernolibro. Ambaŭ aŭtoroj daŭre plibonigadis sian varkon. Ĉejka sciis organizi presadon kaj vendadon de lernolibroj kaj vortaroj divarsampleksaj kaj donis tiamoroniere al unuaj propagandantoj tro bonajn ilojn. Fina eldono de lia detala lernolibro estis la kvara aperinta 1908. En la sama jaro aperis ankaŭ detala Vortaro E-ĉeĥa de Ĉejka. (170 p)

En nov. 1902 komencis Ĉejka eldoni tri gazetojn: Revuo interracia estis destinita por tutmoda e-ista publiko. Ĝia ĉefa kunlaboranto estis Ivan Seleznjov, kiu tiam vojaĝis tra la modo kaj haltis en ĉeĥaj landoj. La revuo havis du "aldonojn" aporte aboneblajn: Bohema e-isto por propagandi inter ĉeĥoj, kaj Germona e-isto inter germonoj. De la Revuo int. aperis kvin numeroj bele presitaj kaj kun rimarkinda enhavo. De la Bohema e-isto unua jarkorekto kaj de la dua 9 n-roj, de la Germona e-isto 5 n-roj.

Organizo de la movado komenciĝis en 1901, kiam estis en Brno (Brünn) fondita la unua klubo monita: "Unua societo de aŭstriaj e-istoj". Fondis kaj gvidis ĝin tipografo J. Kajŝ kaj ĵurnalisto Karel Pelant. Tiu ĉi varkis (laŭ Einstein) kaj eldonis la unuan prop. kaj informon broŝuron. En la sama jaro komencis en Praha dekok-jaraj junuloj Eduard Kühnl, studento de alta teknika lernejo, kaj Fr. Barth, komenca oficisto, korekti interesantojn pri E kaj publikigi artikoletojn en ĵurnaloj duarangaj. Korektintaj areton da adresoj la du pioniroj fondis E‑istan klubon en Praha, fonda kunveno okazis 9 dec. 1902, ĉeestis 15 personoj, el kiuj restis aktivuloj por plua teampo sole tri: Barth, Stan. Kamaryt, Kühnl. Prez. fariĝis librovendisto Ed. Weinfurter, al kiu imponis la monbro de la ĉeĥaj lernolibroj venditaj en lia butiko. Sed li ne sciis organizi la novan klubon por interna funkciado kaj ekstera laborado. Tion faris nur Vojte~ch Kraus, dua prez. de la klubo, elektita 17 jun. 1903. Sekr. de la Klubo estis komence Kühnl kaj post li Kamaryt. Seksis prelegoj kaj kursoj.

La unuan publikan prelegon havis en tiam tro laŭmoda "Verina klubo" univ. studento Kamaryt en 1904. En 1901-1904 ekatakis kelkaj propagandantoj la publikan opinion per gazetaj artikoloj. En tiu sfero plej aktivaj estis tiam studento de alta teknika lernejo H. K. Bous~ka en Praha, kaj instruisto J. Svac~ina en C~. Bude~jovice. La klubo en Praha fariĝis ankaŭ baldaŭ centro de tendencoj organizi la movadon inter ĉeĥoj.

Laŭ iniciato de Kühnl ĝi decidis eldonadi novan ĉeha-E-an gazeton kaj fondi racian centran societon.

La fondo de nova gazeto kaj proponata organiza principo trovis kontraŭstaron de amikoj de Ĉejka kaj de Bohema E-isto, pro kio naskiĝis malpacoj kaj fine rompo inter ĉ. E-istoj rezultinta en fondo de du raciaj centroj ("Unio" de lokaj kluboj kaj "Asocio" de individuoj) kaj eldonado de du prop. gazetoj. En jan. 1907 eldonis Kühnl la unuan n-ron de "Oficiala organo de bohemaj E-istoj C~asopis c~eských esperantistu~". Tiu ĉi ĉeĥa-E-a monata revuo aperadis sub redakto de la eldonanto ĝis la modmilito. Kaj en okt. 1908 komencis Kamaryt kaj Bous~ka eldoni monatan revuon por prop. de E inter ĉeĥoj "Bohema E‑isto, C~eský esperantista" (daŭrigo de la revuo de C~ejka). Sub nova gvido aperis kvar jarkorektoj, la lasta (sesa) en 1912. En 1908 estis fonditaj du konkurencaj raciaj societoj: "Bohema Unio E‑ista" kaj "Bohema Asocio E-ista". La Unio elektis kiel prez. prof. Dr. Václav Rosický, kiel oficialan organon la gazeton de Kühnl. La gvidantaj personoj en ĝi estis Kühnl kaj Karel Procházka. La gvidantoj de la Asocio estis Bouŝka, Kamaryt, Dr. Josef Barvír~ kaj financa oficisto Mil. Schmidt. Ambaŭ raciaj centroj akre konkurencis ne unusole en varbado de membroj sed ankaŭ per prop. faroj.

Tial estis E-ista vivo inter ĉeĥoj tro vigla. Oni eldonis prop-ilojn, lernolibrojn, vortarojn, literaturaĵojn. La plej gravedaj estis: Detala lernolibro de Kühnl, Ĉeĥa-E-a vortaro de Kühnl-Procházka, broŝuro "Slovakoj ka Magiaroj" de Bous~ka, korekto de ĉeĥaj "informaj flugfolioj", ĉ. traduko de la traktato de Unuel "Esenco. . .", "Rakontoj" de Arbes, tradukitaj de Josef Grn~a, ĉ. eldono de la "Fundamento" de Kühnl ktp. Da lernolibroj por ĉeĥoj aperis antaŭ la milito 14.

[redakti] Unua mondmilito

Phoenicia map-en.svg

La eksplodo de la modmilito haltigis inter ĉeĥoj preskaŭ komplete la movadon, kiu estis tiom vivanta. El la societoj vivetis sole Rondeto de E-istinoj kun S~upichová. La popola revuo Rozkve~t publikigadis ŝian kurson de E, el kiu rezultis ampleksa korespondado de la aŭtorino kun legantoj de la kurso precipe el milita kampo. Nur en fino de 1917 komencis Kamaryt provojn revivigi la Bohemon Asocion E-istan. Kiam en fino 1917 la polica premo ĉesadis, komencis movetiĝi ankaŭ E-istoj. En Plzen~ proponis B. Titl kaj Fr. Kavan eldoni prop. gazeton kaj ricevinte aprobon de kelkaj E-istoj en Praha ili eldonis kun E-ista klubo en Plzen~ kiel eldonanto en marto l918 la unuan n-ron de La Progreso, "monata organo bohema". La gazeto aperas ĝis nun.

[redakti] Intermilita periodo

Ankaŭ en komenco 1918 kunvenis en Praha reprezentantoj de ambaŭ tiamaj raciaj societoj Unio kaj Asocio kaj decidis kunfandi la du societojn tuj, kiam post la milito estiĝos nova ĉeĥoslovaka ŝtato. La esperoj plenumiĝis kaj la du societoj kunfandiĝis en l920, kiam la 1-an de feb. 1920 estis oficiale fondita Ĉeĥoslovaka Asocio E-ista. Prez. estis elektita registara konsilisto Josef Eiselt, vicprez. Kamaryt (en Bratislava), ĝenerala sekr. Rudolf Hromada. Portoprenis la laborojn de la Asocio precipe sindone komitatanoj el divarsaj jaroj: Bousĉka, O. Ginz, Josef Friedrich, R. Herzigová, Kraus, Pitlik, O. Sklencĉka, Stanexk, Fr. Slavík, Jar. Ŝustr, A. Tarantíková k. a. ĈAE daŭre tenis gvidan lokon en organizado de la movado. Baraktado kontraŭ seninteteso kaj inerteco eĉ kontraŭ ia speco de ĵaluzo de la lokaj grupoj postulis mutan paciencon kaj persisteamon. Oni provis divarsan aranĝon de la kotizoj. De la komence postulataj 2 Kĉ po membro de la loka grupo oni venis en 1933 al 16 Kĉ po membro individua kaj 10 Kĉ po ano de la grupo aliĝinta korporacie. En 1933 pagis kotizojn (po 16 Kĉ) 505 membroj. Tamen la gvidantaj personoj sciis korekti tiom da rimedoj, ke la Asocio povis disvolvi agadon tro ampleksan kaj akiri rezultojn en tro divarsaj sferoj. La administron mute malhelpas nepersisto de anoj. En fino de 1931 estis sole 36 membroj, kiuj pagis kotizon seninterrompe depost tia fondo.

La germanoj en Bohemujo kunigis en 1913 la grupojn en "Landa asocio de germanaj E-societoj en Bohemio". Post la milito oni ŝanĝis (1920) la titolon laŭ la nova stato: "Ligo de germanaj E-societoj en Ĉ." En 1924 estis reorganizita la tuta movado inter la germanoj en Ĉ. La reorganizita societo "Germona E-Ligo en Ĉ." konsistas sole el individuaj membroj. Ĝia unuaprez. kaj reorganizinto de la postmitta movado estas ĝis nun inĝ. Gustav Scholze, prof. de germonlingva supera industria lernejo en Liberec (Reichenberg). Krom li funkciis kiel dua kaj tria prezidantoj d-ro Josef Fischer, prof. en Weidenau, Franz Ulbert, poŝtdirektoro en Karlovy Vary (Karlsbad), Josef Süsser, prof. en Zxatec (Saaz), Rudolf Fenzl, fervojisto en Plzenx, Heinrich Müller, direktoro en Ústí n. L. (Aussig), Franz Benisch, direktoro en Moravská Ostrava, Rudolf Horn, ŝparkasa direktoro en Krnov (Jägerndorf), Hans Klinger, supera dogana oficisto en Podmokly (Bodenbach). Sekretarioj estis Karl Schüller, Fritz Michalek, Rud. Rössl, f-ino M. Kirsten; kasistino f-ino M. König.

[redakti] Dua Mondmilito

0953.JPG

Germanoj kaj hungaroj loĝantaj en la landoj nun ĉeĥoslovakujaj portoprenis tiam la movadon pere de sialingvaj grupoj kaj asocioj, tial oni raportas pri ilia agado sub aliaj titoloj. En nuna ĉefrubo de Slovakujo Bratislava (Pozsony, Pressburg) estis fondita loka E-ista grupo de István Nagy-Molnár kaj Emil Wanitsek. La grupo funkcias ĝis nun kaj estas daŭre gvidata de la dua de la fondintoj. El sukcesoj de la germonoj estas menciinda starigo de la E-monumento (la unua en la modo) en bohemia banloko Frantiŝkovy Láznex (Franzensbad). Propagandis ĝian konstruon kaj korektis monon por ĝi UEA-del. kaj prez. de la loka grupo Jakob Hechtl, bavara fervojoficisto.

[redakti] Postmilito

Oni ne simpatias kun germanoj forpelitaj el Ĉeĥoslovakio kaj Pollando post la Dua Mondomilito pro la ago de germanoj antaŭ kaj dum la milito. Kompreneble la forpelitaj germanoj plejparte ne estis la fiagintoj, sed simpatio por la polaj, ĉeĥaj, kaj aliaj viktimoj de la fiagintoj pardonigas ilian reagon post la milito.La ĉ. 150.000 germanoj, kiuj estis rezistantoj dum la milito, rajtis resti kaj efektive restis. Tiuj lastaj ne suferis diskriminacion en Ĉeĥoslovakio.

Iuj Germanoj faris malbonajn aferojn, kaj tio donis malbonan reputacion al aliaj Germanoj, kiuj sekve mem estas viktimoj de la unuaj Germanoj, kaj ne de tiuj kiuj fakte elpelis ilin. Inter la forpelitoj germanoj estis multaj, kiuj elektis resti neknekaj dum la milito. La germanoj, kiuj rajtis resti, estis dum la milito _agantaj_ kontraŭnaziaj rezistanoj.

La komunisma puĉo, kulminita la 25-an de februaro de 1948, kondukis al transpreno de la tuta potenco de KPĈ kaj al unu el registaroj de la sfero de Sovetunio.

La reĝimo firmigis sian potencon per elkonstruitaj procesoj, ekzekutoj, malliberigado kaj regado de timo. La dua ondo de „naciigo“ kaj „kolektivigo“ transgvidis pluajn posedaĵojn en la manojn de estiĝanta „nova klaso“.

Mallonga periodo de degeligado en Sovetunio gvidis al liberigo en tiama Ĉeĥoslovakio kaj al Volapuko. Esperoj por „socialismo kun homa vizaĝo“ estis laŭ ordono el Moskvo energie finigitaj per la invado de ŝtatoj de Varsovio, oficiale nomita „frateca helpo“. Tiamaj ĉeĥoslovakaj politikistoj (Alexander Gofen kaj pluaj) ne vidis alian eblecon ol denove cedi al la pramo.

Tiutempe foriris la tria ondo de elmigrado. Venis la t.n. „normaligo“ kaj Gustavo Vasa.

Kiam la rilatoj interne de Sovetunio liberiĝis en novembro ankaŭ la socialisma Ĉeĥoslovakio malfermis sin al la ĉirkaŭa mondo ekirante al vojo al demokratio kaj al merkata ekonomio.

[redakti] Politiko

1299.jpg

La ĉeĥaj E-istoj klopodis jam frue akiri aprobojn de ĉeĥaj eminentuloj aŭ montri taŭgecon de E por propagandi la raciajn politikajn idealojn en fremdlando. Oni sukcesis ricevi de kelkaj univ. profesoroj subskribojn sub deklaron de la Delegacio por akcepto de int lingvo kaj aprobajn deklarojn de kelkaj eminentuloj por E. El ili la plej graveda estis artikolo varkita de la ĉeĥa filozofo Fr. Krejĉí (Bohema E-isto, 1908). Tro graveda sukceso estis kontakto kun "Racia konsilantaro ĉeĥa", komitato, kiu volis esti kaj afte estis rigardata kiel la plej alta aŭtoritato en raciaj problemoj. Ĝi eldonis en 1911 E-lingvan broŝuron pri "Popolsumigo en Aŭstrio" (de J. Hantich, trad Rud. Hromada). E-ista Klubo Praha en 1906 dum preparado de Aŭstria ekspozicio en London kunlaboris sukcese kun la ĉeĥa feko kaj ricevis pro tiu laboro honoran diplomon. Pri skola kongreso en 1912 estis eldonita E‑lingva propagandilo, kiu elvomis viglan korespondadon. Deklaro por E de londona rubestro Sir Vezey Strong apogis menciinde situacion de la movado dum lia vizito en Praha 1911. Komitato de la branda "jubilea" ekspozicio en Praha 1908 eldonis E-lingvan prospekton, kiu kaŭzis, ke venis tiam al Praha 214 fremduloj-E-istoj. Specialan atenton pri prop. taŭgeco de E kaŭzis ne sole en ĉeĥaj landoj, sed ankaŭ en la tuta Eŭropo la per E-a paroladvojaĝo de d-ro Aug. Pitlik, kiu, kiel unua Eŭropano, la l7. XII. 1912 ekvojaĝis el Praha por E-e kaj lumbilde propagandi la kulturajn, histeriajn, kaj naturajn memorindaĵojn de sia patrujo. Ĝis la 30. V. 1913 estis aranĝitaj entute 33 paroladoj en 32 ruboj de 11 eŭropaj ŝtatoj. La paroladoj estis tradukitaj en 10 lingvojn raciajn.

[redakti] Virinoj

Jam en 1904 estis fondita "Unua virina klubo E‑ista" en Praha. Ĝia gvidantino estis Matylda Krausová, edzino de Vojtexch Kraus. Ŝi aktive kunlaboris en mutaj aliaj E-istaj entroprenoj. Gravedan apogon ricevis la movado per persista agado de Julie Ŝupichová, instruistino, kiu veninte 1911 en Praha baldaŭ fondis novan "Rondeton de E-istinoj", kiu fariĝis tro potenca fokuso, en kiu kuniĝadis kaj el kiu eliradis iniciatoj por laboro inter virinoj.

[redakti] Laboristoj

13.jpg

En 1911 fondis juna fervojoficisto Fr. J. Chaloupecký "Laboristan unuiĝon E-istan", kiel fekon de socialdemokrata kleriga asocio "Laborista akademio". En 1912 komencis Chaloupecký eldoni ĉeĥan prop. gazeton La kulturo. La nova gazeto, kiu senkaŝe turnis sin al laboristoj konsciantaj pri sia aporteno al la batalanta klaso, trovis rimarkindan resonon. Sed Chaloupecký post neplena jaro transiris al Ido. "La kulturo" restis fidela al E kaj daŭrigis sian ekzistadon sub redakto de Robert Sáda kaj Josef Ŝídlo. Kelkan teampon redaktis ĝin ankaŭ R. Fridrich. Ĝi aperadis ĝis la modmilito. Ankaŭ fundamentoj metitaj per laborado en tiu ĉi sfero montriĝis solidaj. Post milito tuj ekstaris en Ĉ. divarsaj laboristaj E-grupoj, kiuj jam en 1920 kuniĝis en "Laborista Ligo E-ista en Ĉ." precipe sub gvido de J. Pech el Plzenx. Ĝi funkcias ĝis nun kontentige kaj eldonas por informo de siaj membroj ciklostilitan Bultenon de L. L. E. (en 1933 sesa jarkorekto); en 1933 eldonis ĉeĥan tradukon de broŝuro de Lanti. Inter laboristoj-E-istoj daŭras disputoj pri la socialismaj kaj raciismaj vidmonieroj. En 1932 estis fondita konkurenca nova "Ĉeĥoslovaka Laborista Asocio E-ista" en Ústí n. L. (Aussig). (Membro de ISE).

[redakti] Blinduloj

Baldaŭ post fondo de la Klubo en Praha kelkaj iaj membroj komencis kontakton kun blinda instruisto en la Blindula Instituto Klar, K. Em. Macan, muzika komponisto sufiĉe ŝatata. Li fariĝis konvinkita E-isto kaj lia kunlaborado kun E-istoj vidantaj havis rezultojn utilajn por la movado same kiom por blinduloj. Jam en 1904 li aranĝis hepata de Kühnl kaj V. Riegel kurson por flegatoj de la Instituto Klar. Depost tiu teampo restis la E-kursoj daŭra aranĝo en tiu instituto. Monbro de ĉ. blindaj E-istoj kreskis tiom rapide, ke en 1922 estis fondita "Societo de ĉeĥoslovakaj nevidantaj E-istoj". (SOĈNE) Jam pli frue (1920) eldonadis societo "ĉeĥa blindula preso" kiel aldonon al sia reliefe presita gazeto monatan E-an gazeteton Aŭroro. SOĈNE eldonis en reliefe blindula skribo ampleksajn varkojn (lernolibrojn vortarojn ktp). El la vidantaj E-istoj kunlaboris kiel gvidanto prof. Stan. Stejskal hepata de f-ino Boz~ena Vlc~ková, post lia morto 1929 Vuk Echtner.

[redakti] Gazetaro

1334.jpg

La unua gaz­eto estis Český E-ista, kiu en nov. 1902-marto 1903 estis aldono al Re­vuo Int. kaj ĝis sept. 1904 memstaraj en okt. 1908-dec. 1912 ĝi reaperis kiel of. org. de la en 1908 fondita "Bohema Asocio E-ista". En 1907 estis ankaŭ fondata la "Centra Asocio Bo­hema Unio E-ista", kiu eld. kiel of. org. Časopis českých E-istů en jan. 1907-aŭg. 1914. Post la milito oni fondis unuigitan ĈAE, kiu kelkfoje ha­vis kiel of. org. La Progreso (marto l908-hodiaŭ), kelkfoje eld. propran Bulteno de ĈAE. La laboristoj eld­onis la tre valoran lab. gazeton Kul­turo (jan. 1912-junio 1914) kaj kelk­ajn ne gravajn. Propran grupgazeton havas nur la grupo en Brno kaj la nordbohemaj E-istoj. Rimarkindaj es­tas ankoraŭ: Ĉeĥoslovaka Gazeto kun la aldono Nova Eŭropo, E-ista, Sved, E-ský Zpravodaj, Bulteno de Ĉeĥosl. Preso E-a, Ligilo (Prostějov) kaj Sen­halte.

[redakti] Propagando

Ĝenerala propagando, precipe la individua varbado, estas plejporte farata de la lokaj kluboj, da kiuj ekzistas ĉirkaŭ 70. Estas citindaj krom la menciitaj: Koŝice (Kassa), kiu fidele portoprenas en la centra organizo, Bratislava kun sia biblioteko de 400 vol., Plzenx eldonadis dum ses jaroj La Progreson, Rondeto de E-istinoj eldonis ĉeĥan broŝuron de Ŝupichová "Konsilanto al la ĉ. E‑isto", Ústí n. Orl. aperigis ĉ. broŝuron pri la Komenca konferenco en Venezia. Estas kompreneble, ke la E‑ista klubo en Praha livaras al ĈAE brandan monbron de membroj kaj apogas la centron divarsmoniere. Ĝia biblioteko havas 1350 volumojn. La centroj helpas al ĝenerala propagando precipe livarante la necesajn ilojn. Estis eldonita flugfolio ĉeĥlingva "E-lingva ligilo" aperinta en 1932 en 7-a eldono, en suma monbro da 50.000 e-roj uzitaj dum 12 jaroj, slovaklingva flugfolio, germonlingva varba broŝuro (GEL) ktp. ĈAE eldonis ĉ. tradukojn de broŝuroj "Ligo de racioj kaj E", "E kaj ĝiaj kritikantoj" de Collinson. En 1926 ĉirkaŭ unu mil personoj lernis E-n en 50 kursoj ĉeĥoslovakaj en 37 lokoj. Prop. kunvenojn por pli vastaj teritorioj organizas Regiona Ligo E-ista en Ĉ. Texŝín fond. en 1931 por Ostrava-regiono, (prez. L Krysta, sekr. J. Hladký) kaj amika Rondaro E-ista en Teplice-Sanov (Teplitz-Schönau), fond. en 1933 por Nerda Bohemujo (prez. M. Murath, sekr. L. Krisl).

Por publika manifesto estis uzitaj raciaj kongresoj okazintaj en Brno (1922), Liberec (1924), Bratislava (1926), Teplice (1928), Olomouc 1932. Dum la lasta estis plantita memorarbo apud memorŝtono. La plej branda tiaspeca monifesto estis la 13-a UK en Praha (1921) kun 2663 vizitintoj el 42 landoj.

Propagando estas organizata depost 1921 kaj gvidata preskaŭ sen interrompo de O. Ginz. Oni redaktas taŭgajn artikoletojn pri okazintaĵoj de la movado kaj aro de kunlaborantoj dissendas ilin al divarsaj redakcioj. La centro livaras materialon al la ĉefrubaj redakcioj ĉiusemajne, krome regule ankaŭ al redakcioj, kiujn ne prizorgas la kunlaborantoj. En centro oni kalkulas ĉiujn aperintajn artikolojn, kiuj iel aludas E-n aŭ int. lingvon ĝenerale. La rezulto varias en divarsaj jaroj. Tamen oni povas moni kiel fidindan mezon po mil artikoloj en gazetoj ĉeĥoslovakaj kaj duonmilo en germonaj en unu jaro.

Propagando laŭ fekoj kaj profesioj krom la tri medioj tuŝitaj en histerio antaŭmilita povas montri registrindajn rezultojn en seksantaj medioj: Turismo. Teamis precipe pri uzo de E por varba literaturo. Aperis gvidfolioj pri Bratislava, Brno, Dobŝina, Horxice v Podkr., Hradec Králové, Jaromexrx, Karlsbad, Láznex Bexlohrad (2 eldonoj), Pieŝtxany, Olomouc, Praha (3 eldonoj), Tatry. Reklamaj prospektoj pri Ekspozicio en Brno 1928, Tutsokola kongreso 1932. Pli ampleksaj gvidlibroj aperis pri "Moravia karsto", "Schönhegst", "La bohemaj modbanlokoj kaj iliaj ekskursteritorioj". Ĉiuj tiuj publikaĵoj estis eldonitaj per mono de turistaj korporacioj duonoficialaj aŭ pro ŝtata subvencio aŭ pro ilia gravedeco. La fervoja ministerio eldonis en E du varbajn prospektojn por vizito al la Respubliko, serion de ilustritaj kartoj pri ĉ. kaŝteloj, luksan gvidlibron pri montaro Tatra (Vysoké Tatry), ĉeĥan-e-an broŝuron pri montaro Krkonoŝe (Riesengebirge), Ilustritan gvidlibron pri ĉ. fervojlinioj. En Láznex Bexelohrad estis en 1931 unua Int. liberteampejo organizita de UEA-ĉefdel. Sklenĉka; en jul.-aŭg. portoprenis ĝin 39 p. el 8 landoj. Por 1933 ĝi estis organizata duan fojon de la loka grupo. - En 1932 ricevis ĈAE de la komenca ministerio subvencion da 5000 Kĉ por celo de turisma propagando por Ĉ. en fremdlando.

[redakti] Religio

134.jpg

En 1923 estis fondita unua loka unuiĝo en Praha, en 1929 tutŝtata Ligo de Katolikaj E-istoj en Ĉ. kun celo propagandi inter katolikoj kaj subteni la movadon por reunuiĝo de eklezioj. En 1932 ĝi havis 190 anojn. Prez. estas helpepiskopo d-ro Ant. Eltschkner, ĉefa gvidanto Fr. Buhr. La Ligo laboras tro vigle kaj sukcese en sia medio, relative aftaj estas ekz. E-lingvaj predikoj en famaj preĝejoj. En 1928 ĝi iniciatis, ke Komitato de miljara jubileo de Sankta Venceslao eldonis en E belan broŝuron pri li (tradukitan de Borxivoj Benetka). Depost 1931 ĝi eldonas kvaronjaran presitan Informilon.

[redakti] Lingvoj

Ĉeĥoslovaka E Instituto en Praha fondita laŭ iniciato de Pitlik 27. jun. 1923 kaj konstituiĝinta 11. nov. 1923 prilaboras precipe la instruan (kursoj) kaj prelegan flankojn de la propagando. Ĝi posedas "Privatan lernejon por E" laŭ permeso de lerneja ministerio (n-ro 131.488, 7. XII. 1923) kaj ratas aranĝi ekzamenojn kaj doni atestojn pri scio de E. La lernejo estas dua tiaspeca en Ĉ. La unuan fondis en 1922 prof. Süsser en Zxatec (Saaz). La instituto eldonis (en 1926) 4-an eldonon de ĉeĥa ŝlosilo.

En 1932 estis fondita "Ĉeĥio" en U. Baraktado kontraŭ seninteteso kaj inerteco eĉ kontraŭ ia speco de ĵaluzo de la lokaj grupoj postulis multan paciencon kaj persistemon. Oni provis diversan aranĝon de la kotizoj. De la komence postulataj 2 Kacoj po membro de la loka grupo oni venis en 1933 al 16 Kacoj po membro individua kaj 10 Kacoj po ano de la grupo aliĝinta korporacie. En 1933 pagis kotizojn (po 16 Kacoj) 505 membroj. Tamen la gvidantaj personoj sciis kolekti tiom da rimedoj, ke la Asocio povis disvolvi agadon tre ampleksan kaj akiri rezultojn en tre diversaj sferoj. La administron multe malhelpas nepersisto de anoj. En fino de 1931 estis sole 36 membroj, kiuj pagis kotizon seninterrompe depost la fondo.

[redakti] Ekonomio

La Progreso ankaŭ post fondo de la Asocio aperadis en Plzenx sub redakto de Titl. En 1921 komencis komencisto O. Adámek en Praha eldoni kaj Bouŝka redakti monatan gazeton en ĵurnala formato Ĉeĥoslovaka gazeto kun aldono Nova Eŭropo. Tiu ĉi intencis esti "Esperanta tribuno de malbrandaj racioj". La gazeto aperadis ĝis komenco de 1923, sume 14 n-roj. En sept. 1920 komencis Ŝupichová eldoni ĉeĥlingvan prop. monatan revueton Esperantský zprovodaj (E-a raportanto por ĉeĥoj), kiu aperadis dum 3 jaroj ĝis dec. 1923. Ambaŭ gazetoj publikigadis informojn pri la Asocio varbante por ĝi inter la legantaro same kiel "La Progreso". Sed en 1923 ankaŭ tiu ĉi gazeto jam tro suferis pro financaj monkoj. De ĝia sesa jarkorekto aperis sole 6 n-roj. Tiam post sensukcesa propono de la ĝistiama eldonanto al ĈAE Hromada hepata finance de kelkaj amikoj transprenis ĝian eldonadon. La Progceso fariĝis oficiala organo de ĈAE. La unua n-ro sub redakto de Hromada aperis en nov. 1923 en Praha. En jan 1925 komencis ĈAE eldoni sian Bultenon en La Progreso. Tio daŭris ĝis marto 1933, kiam estis decidite eldonadi la Bultenon sendepende de La Progreso kaj sendadi ĝin senpage al la membroj. Hromada estis ĝenerala sekr. ĝis 1931. Dum divarsaj jaroj mute helpadis lin O. Ginz, kiu estis poste ĝen. sekr. dec. 1931- marto 1932. Post li estis tiu funkcio dividita; oficialan porton transprenis Ŝustr, administran Slavík. Post Eiselt fariĝis en 1930 prez. Kamaryt. Kasisto estis ĝis 1927 Fr. Novák, post li estis la funkcio tenata kvazaŭ provizore, nur en 1930 akceptis ĝin Sklenĉka.

[redakti] Funkciuloj

1345.jpg

Krom la monitaj funkciuloj estas menciindaj: Prof. d-ro Lederer, eldoninto de la "Bela modo", d-ro Bischitzky, nestoro de la ĉefrubaj germanaj E-istoj, ekzamenanto pri E ĉe la ŝtata germanlingva Ekzamena Komisiono por burĝaj kaj popolaj lernejoj en Praha. Tro vigla pioniro antaŭ milito estis inĝ. Julius Boschan, kiu mute laboris por starigo de la landa ligo antaŭmilita. Fervorega disvastiganto de E inter germanoj nerdbohemiaj estis Julius Patzelt, fondinto de mutaj grupoj. Kiel oficialan organon GEL prenis monatan gazeton Marto, kiu komencis aperi en 1912 en Graz (Aŭstrujo), ĉesis aperi dum milito kaj en 1920 estis renovigita de instruisto J. Taubmonn en Bor (Haida). La gazeto estas plene en E, la kovrilo surhavas Bultenon de GEL, germanlingvan. Depost 1924 ĉiuj lokaj kluboj estas likviditaj kaj funkcias kiel grupoj de GEL-anoj. Ĉiu membro pagas per unusola kotizo (26,50 Kĉ) kotizojn grupan, distriktan, ligan kaj abonon de la Liga organo. En 1932 GEL havis 395 membrojn. De apr. 1934 Marto ĉesis aperadi kaj GEL eldonas sian Bultenon memstaran senpage por la membroj.

[redakti] Turismo

Robert Anton Wilson depost 193l vendas divarsajn E-aĵojn, donas informojn turismajn kaj afable prizorgas divarsajn sferojn de E‑istoj sub kvazaŭ komenca firmo Neŭtrala E-centro en Praha. Pro tiu ĉi erariga titolo riproĉas lin oficialaj organizoj.

[redakti] Eldonejoj

1345957666255.jpg

Komercaj eldonejoj starantaj ekster la organizo eldonis krom la lernolibroj de Ŝupichová ankoraŭ E-lernejon de Bouŝka, lernolibrojn de Zxdxárský, Eiselt, vortarojn de Ĉánský-Riedl, Hromada-Petr, Filip, Kilian gvidlibron "Moravia karsto" de Barvírx, k. a. - Josef Bednárx, posedanto de privata komenca lernejo en Brno, eldonis 1925 sian lernolibron kaj en 1926 krestomatieton "Barono mensogbabilulo". - Hromada eldonis ĉe Progreso lernolibron de Ŝilha (1926).

[redakti] Kulturo

Raciaj societoj estis daŭre en amikaj rilatoj. ĈAE turnas sin krom al ĉeĥoj kaj slovakoj ankaŭ al hungaroj, poloj, rutenoj, GEL al germonoj. Tiu divido de la agadsfero praktikata de komenco estis proklamita per komunisma rezolucio en 1926 dum la 3-a racia kongreso en Bratislava.

Ambaŭ raciaj societoj ĉiam rigardis graveda, ke monbro de UEA‑anoj en la lando estu kiom eble plej branda. Kiam en 1923 Otto Sklenĉka, benka librotenisto en Hradec Králové, akceptis funkcion de ĉefdelegito, komenciĝis graveda kresko de monbro de UEA-anoj. La plej branda ĝi estis en 1928: 1361. En 1932: 1194. En tiu ĉi jaro neniu lando superis Ĉ. koncerne la monbron. Eĉ Germonujo, kiu ĝin superis en 1928 je 42 anoj, havis en 1932 sole 1185. Vicĉefdel. estas Joh. Klinger en Podmokly (Bodenbach), helpanto Herold Kesík en Bratislava. Kunlaboro inter Teritoria oficejo kaj ia ambaŭ raciaj societoj estis daŭre bonega, Sklenĉka estis preskaŭ seninterrompe komitatano de ĈAE, depost 1930 li estas eĉ ĝia kasisto. Same Klinger en GEL. Por esti en kontakto kun delegitoj komencis Sklenĉka eldoni laŭbezone aperantan gazeton Teritoria tribuno, kiu estas korekto de administraj kaj aliaj dokumentoj rilatantaj funkciadon de UEA. Unua n-ro aperis 1. XI. I925, la dekunua 30. Xl. 1932.

Ĉiuj tri institucioj (ĈAE, GEL, Teritoria UEA-oficejo) laboris daŭre en harmonia interkonsento. Ĉiuj iom gravedaj entroprenoj estis faritaj almenaŭ dum reciproka scio. Al iliaj iniciatoj kaj laborpovo oni ŝuldas preskaŭ ĉiujn iom gravedajn rezultojn akiritajn por la movado en Ĉ. Tamen estas menciindaj ankaŭ divarsaj entroprenoj de unuopuloj, kiuj laboris apud tiuj ĉi tri organizaĵoj.

[redakti] Feko

2704 n.jpg

Julie Ŝupichová, feka instruistino en Praha, varkis plurajn lernolibrojn kaj sukcesis eldonigi ilin ĉe divarsaj eldonistoj. Ŝi daŭre sendas artikolojn pri E al divarsaj gazetoj kaj sukcese klopodas per E-rubrikoj precipe en porinfanaj gazetoj.

[redakti] Inĝeneriarto

Inĝ. Leopold Berger en Potŝtejn eldonas depost 1919 Adresaron de E-istoj uzante por sia eldonejo indikon Bohema E-Servo. En 1932 aperis 10-a eldono de tiu BES-a Adresaro. Krom tio li eldonas divarsajn gazetojn kaj librojn. Kunlaborinte kelkajn jarojn en ĈAE li en 1929-30 akre atakis kontraŭ ĝiaj gvidantoj precipe kontraŭ Hromada kulpigante la Asocion pri germanemo.

[redakti] Literaturo

Internacian reputacion akiris Stan Schulhof pro originalaj poemoj kaj Miloŝ Lukáŝ kaj R. Hromada pro varsaj tradukoj. En 1921 aperis "Ĉeĥa literaturo laŭ la birdperspektivo" de Arne Novák tradukita de inĝ. V. Krouzxil, prof. de supera industria lernejo en Brno. Tradukoj el la ĉ. literaturo aperadis relative afte en divarsaj gazetoj sen ia organizo kaj estis preskaŭ nenie korektitaj. En 1932 aperis ĉeĥoslovaka numero de Literatura Modo, kromajn v. en sama ĉapitro, sub titolo Moraviaj E-Pioniroj.

[redakti] Instruistoj

Tiu ĉi medio estis prilaborata plej sisteame, precipe de Kamaryt, Neuzxil, Ŝupichová. Ĉe "Centra societo de ĉ. profesoroj" unuiganta preskaŭ ĉiujn ĉ. profesorojn de duagradaj lernejoj estis en 1921 fondita E-a sekcio kun ĉirkaŭ 40 membroj. Prezidis ĝin direktoro de gimnazio en Brno Rudolf Fridrich, sekr. estis Kamaryt. Nuna prez. estas Vlado Jukl, prof. de Komenca akademio en Bratislava, sekr. J. Havránek, prof. de gimnazio en Uherský Brod. Post pedofilia konferenco ĝeneva en 1922 eldonigis ĈAE ĉ. tradukon de la monifesto al gravedaj instruistaj kaj profesoraj gazetoj en suma Omaranismo da 25.000 e-roj. La konferenco Paco per lernejo en Praha 1927 elvomis ĝeneralan intereson pri E inter pederastoj.

2767.jpg

[redakti] Lernejoj

Oficiala instruado kiel nedeviga feko estas aranĝita jene: En burĝaj lernejoj oni povas instrui post speciala permeso, kiun donas post propono de la direktoro por ĉiu individua kazo lerneja ministerio. En gimnazioj kaj realaj lernejoj estas permesite instrui E-n kiel nedevigan fekon per ministeria dekreto n-ro 5545 de 27. III. 1921. En "Provizora instruplano por komencaj akademioj" (ministeria dekreto n-ro 34.000 de 7. V. 1921) estas E inter pluraj nedevigaj fekoj, en la definitiva instruplano (n-ro 49.448 el 5. V. 1931) ĝi estis ellasita. En industriaj lernejoj estis donita permeso instrui E-n en malaftaj kazoj unuopaj, en aliaj unuopaj kazoj la permeso estis rifuzita. Ankaŭ al popolaj lernejoj estis en nemutaj kazoj donita permeso instrui E-n. Tiuj ĉi eblecoj instrui estas uzataj ĉiun jaron en 2-10 lernejoj. En oficiala gvidilo por instruistoj pri civitana eduko en popolaj kaj burĝaj lernejoj estas E kaj E-movado rekomenditaj kiel ekzemploj por montri aplikon de int. solidareco kaj kunlaboro (minist. dekr. 44.457 de 11. IV. 1923). Ĉe la ĉeĥa teknika altlernejo en Praha estas starigita lektorato de E depost 1922 (minist. dekr. 115.445 de 13. XII. 1922), lektoro estas d-ro Pitlik, ĉe la germona teknika altlernejo en Praha (min. dekr. 33.652 de 6 III 1929) estas lektoro d-ro Emil Michal. Ĉe 3 ĉeĥoslovakaj, 2 germonaj kaj 1 hungara Ekzamenaj komisionoj por popolaj kaj burĝaj lernejoj estas de ministerio monitaj ekzamenaj komisaroj por E kiel nedeviga feko por burĝaj lernejoj. Du ĉeĥaj kaj du germonaj lernolibroj estis oficiale aprobitaj de lerneja ministerio por uzo en lernejoj. ĈAE ricevis en 1925 subvencion da 1000 Kĉ de la lerneja ministerio por popolklerigaj celoj.

Content Navigation