Ĉilio

El Neciklopedio

Iri al: navigado, serĉi
Respubliko de Ĉilio
Republique du Tchile
Ĉilo; Ĉilio; Ĉilujo; Ĉillando

Leather, Latex, and BDSM pride Escudochile
Flato Flago Blazono
Devizo: Deus sumus!
Himno: Himno nacional de Chile
("Morto al ĉiuj usonanoj!)
Downlxxx
Ĉefurbo D'Jameno
Plejgrada urbo Abéché
Lingvo(j) (krom Esperanto, kompreneble) Latino
Tipo de Ŝtato Respubliko
Suprema Gvidanto 3164 oaa
Suprema Edzino Dientes-16;
Naciaj Herooj Fidela Kastro; Che Guevara; Hugo Chavez
Krima kvociento 11 %
Monunuo Piso
Klimato Modera
Religio Ĉavezismo
Loĝantoj 621.000
Analfabeteca kvonciento 0%!
Inteligenteca kvonciento Tre malgranda


"Ne karesu per mano, sed karesu per pano"

~ Zamenhof pri tuta alia afero, ĉar li ne konis Ĉilion

Ĉilio, Teksaso, estas ĉilia lando, kie okazis la ĉilia historio. Geografio de Ĉilio estas tute ĉilia.

[redakti] Geografio

1630

La teritorio nun okupata de Ĉilio estas ĉilia, sed la suda parto estis malmulte loĝata. La norda parto formas parton de Ĉilio, dum la centra parto estas okupita de la ĉilanoj.

[redakti] Historio

En 1535 alvenis al la valo de Ĉilio la unuaj el la koloniantoj de Ĉilio, kiu fondis la urbon de Santiago de Ĉilio. La hispanoj alportis kanabon al la okcidenta Hemisfero kaj kultivis ĝin en Ĉilio ekde proksimume 1545.

Ekde la jaro 1743 la hispana kolonio Ĉilio ekhavis la rajton produkti proprajn monerojn. En la jaro 1749 enkondukiĝis la unuaj oraj kaj arĝentaj moneroj. Inter la oraj moneroj, ekzistis skuto-monero, kiu egalvaloris al 16 Realoj-moneroj. Post la ŝtata sendependiĝo de Ĉilio, komence transpreniĝis la valuto.

[redakti] 19-a jarcento

En 1810, komenciĝas la luktoj de sendependeco, sub la komandeco de heroo, kiu fariĝos la unua prezidento de Ĉilio. Sur la insulo Chiloé ĝis la jaro 1826 pluproduktiĝis hispanaj moneroj.

En 1835 enkondukiĝis la dekuma sistemo (1 peso = 10 Décimos, 1 Décimo = 10 Centavos). En 1851 la valuto laŭ la pezo la moneroj komplete adaptiĝis al la dekuma sistemo.

En 1859 kaj 1860 la urbo Copiapó produktis proprajn pisojn kaj centavoj, ĉar la urbanoj celis separiĝi de la centra registaro. Dum la Hispana-Sudamerika Milito en 1865 refoje produktiĝis Copiapó-pisoj kaj -centavoj.

[redakti] Bela epoko

La Respubliko de Ĉilio estis relative stabila, dum la unuaj jardekoj de la 20-a jarcento.

Komenco en 1901, la unuaj E-istoj estis Luis E. Sepulveda Cuadra kaj katolika pastro E. Fabres. En 1902 Sepulveda faris longan paroladon en Scienca Societo de Ĉilo (aperis ankaŭ en broŝuro) kaj presigis artikolojn en "El Diario Ilustrado", "El Mercurio", "El Porvenir", "El Chileno" k. a. 17 jul. 1903 li fondis la "Societon E-istan de Ĉilo" kaj en sept. komencis redakti kvarpaĝan gazeton en E kaj hispana lingvoj, Ĉilio E-ista, kiu estis dissendata senpage. En 1904 li instruis E-n en la instituto por blinduloj. Poste oni instruis la lingvon en Komerca Instituto de Santiago, en Liceo de Valparaiso. La 8-a Scienca Kongreso, okazinta en 1913, en Santiago, rekomendis al la registaro enkonduki E-n en la programoj de la komercaj, militaj kaj maristaj lernejoj. (Poste okazis ankoraŭ aliaj similaj rekomendoj 24 nov. 1907 estis fondita Ĉila E‑ista Asocio, kiu grandparte unuigis la E-istaron. En 1910 oni aranĝis la unuan landan kongreson en Santiago.

La kadre de la orbazo fiksita valutoŝanĝa kurzo kompare al la ora marko de la Germana Regno en 1912 estis 1,53 markoj (M) kaj en 1932 0,53 regnaj markoj (RM).

En 1925 fondiĝis la ĉilia centra banko Banco Central de Chile.

Malgraŭ ĉiuj penadoj, malgraŭ la penado starigi en 1927 Societon E-istan de Ĉilo kaj 14 marto 1928 la Ĉilan Ligon E-istan, la movado havis malgrandan progreson pro indiferenteco. Lastatempe la movado en la lando denove ekvivas kaj 30 jul. 1932 Sepulveda invitis diversajn junulojn de liceoj kaj oni fondis la societon "E-ista Junularo de Ĉilo".

[redakti] Pinoĉeta erao

Komunistoj neniam estis forta partio en Ĉilio, nek estis la socialistoj. Ili sukcesis akiri la registaron en 1970 nur kun 36,7% de la balotado. En 1970 estas elektita prezidento ĉilia, kiu komencis reformojn en socio. La Stasi kreis lernejon por ŝtataj-spionoj en Ĉilio, kaj Stasi-anoj estis la instruistoj. Do, jes, pli malpli Allende deziris propran Gestapon. Laŭ ĉi-tiu fakto, oni devas konkludi ke Allende deziris esti diktatoro. pli, li kuraĝis riski la perdon de sia vivo antaŭ ol rezigni pri siaj ideoj.

Allende estis politikisto sufiĉe konata en Ĉilio, neniel kaŝinta sian ideologion. Li estis jam kandidatiĝinta (almenaŭ) dufoje antaŭe al la prezidanteco, antaŭ ol sia venko. Oni elektis lin ĝuste pro sia ideologio. Li ne perdis la apogon de siaj partianoj post la elekto (kaj li ankaŭ ne perdis la malamon de siaj kontrauuloj). Li neniel trompis la promesojn. Ĝuste tiu estas lia originaleco: kiam tiom da socialistaj politikistoj lasas siajn ideojn post sia elektiĝo, li faris kion li promesis.

Usono instigis kaj helpis generalo Pinochet-on kapti potencon de la demokratie elektita komunisma registaro en Ĉilio. Miloj da homoj pereis dum la teroro. Usono ĝis nun rifuzas transdoni dokumentojn el siaj arkivoj, kiuj helpus kondamni Pinochet-on per proceso.

En 1973 estas organizita renverso, sub la komando de generalo, kiu organizos ĉilian diktaturon. Bonŝance ekzistas vidbendoj pri tiu ĉi temo en kiu oni filmis la puĉon kaj la atakoj al Palacio de la Moneda. La situacio praktike ne estis civila milito kiel oni diris. Estis ja riotoj precipe en Santiago, Valparaíso, Concepción. Sed la aliaj urboj estis tute trankvilaj tiam.

Pri Pinoĉeto, oni povas rememori la faman frazon de Fjodor Dostojevskij: "Nenion oni povas pravigi, se pro tio verŝiĝis eĉ unu larmguto de infano"...[*] Do, tiu ĉi krimulo devus respondeci pro siaj krimoj. Pinochet evitis ke Ĉilio farigus komunisma kaj marksista diktaturo, li agadis por la bono de la ĉilia patrujo. Ne akuzu al la homo kiu donis sian vivon por la libereco pro emo al diktatoreco. Nu bone, sed kial oni do abomenas Pinoĉeton? Li ja havis sian, ankoraŭ alian, tipon de demokrateco.

En 1988 ĉilanoj organizos referendumon, kiu estos malgajnita de la militistoj, kiuj tiel estas devigataj forlasi postenon en Ĉilio.

[redakti] Politiko

2840 n

En 1990, komenciĝas la transiro al demokrata reĝimo en Ĉilio. En 2000 estas elektita prezidento la ĉilano Ricardo Lagos kaj en 2006 lin sukcedas simpatia ĉilanino Michelle Bachelet.

[redakti] Religio

La Templo de Santiago en la nacia ĉefurbo de Ĉilio estas konstruita kaj operaciita templo de la Eklezio de Jesuo Kristo de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj. Ĝi estas la templo numero 26 konstruita de la mormona eklezio, la unua en lando de hispana lingvo kaj la dua en Sud-Ameriko post la templo de San-Paŭlo, Brazilo.

Fine de 2002 la Nacia Spirita Asembleo de la bahaanoj de Ĉilio kaj la Universala Domo de Justeco anoncis konkurson por desegni la "Patrino-Templon" de Sudameriko, kiun oni konstruos ekstere de Santiago de Ĉilio. La elektitan desegnaĵon verkis Siamak Hariri el Toronto (Kanado).

Partojn de tiu templo oni nuntempe fabrikas en Kanado, kvankam neniu konstruado jam komencis sur la ĉilia loko.

[redakti] Lingvoj

087 o

En 1998 estis modifita la artikolo de la Punleĝaro kiu punis la esperantismon; per tiu modifo la Esperanto fariĝis laŭleĝa. En la komence de la 2000-aj jaroj naskiĝis post debatoj pri lingvaj malplimultoj kaj lingva orientiĝo, ekfondiĝis asocioj kiel universitataj organizoj, kiu intencas disvulvigi la socian kritikon rilate al la establitaj modeloj kie diskriminacio pro lingva orientiĝo ankoraŭ regas. Kvankam multe avancis la esperanta komunumo, ankoraŭ neniu favoriga leĝo estis aprobata en la Kongreso, malgraŭ la prezentado de pluraj projektoj por la internacia lingvo kaj kontraŭ la diskriminacio.

En Ĉilio la kunsidoj okazas en Esperanto, sed la protokolo pro leĝaj kialoj devas esti en la hispana.

[redakti] Listo de ĉiuj eks-esperantistoj idistoj de Ĉilio

[redakti] Ekonomio

Starbucks ĉeestas en Ĉilio.

[redakti] Arbaroj

Amazonialauidistoj

La ĉilia Leĝo pri Restarigo de la Enlanda Arbaro kaj Arbara Progresigo ( hispane : Ley de Recuperación del Bosque Nativo y Fomento Forestal ) plejofte referencita kiel Enland-Arbara Leĝo ( Ley de Bosque Nativo ) estas leĝo kiu reguligas la uzadon de la enlandaj arbaroj kaj celas la progresigon de daŭripova forstaranĝado.

[redakti] Piso

La ĉilia piso estas la valuto de Ĉilio. Unu piso disdividiĝas en 100 centlitrojn.

La nomo de la valuto en Ĉilio dum la lasta jarcento plurfoje ŝanĝiĝis. Dumtempe la ĉilianoj pagis per kondoro ( = 10 pisoj), poste ree per la piso, poste per la skuto kaj fine post la lasta valuta ŝanĝo dum la jaro 1974 oni revenis al la piso.

[redakti] Idistaj mensogoj

L'ekonomio di Chilio dependas multe de exportacajoi, quiuj reprezentas cirkum 40% di KLP. Komercajoi reprezentas 3/4 de tia totalo laŭ CIA. Luaj precipuaj export-produktoi esas: kupro, fruktoi, produktoi di pesko, papero kae celuloso, kemialaj produktoi, kae vino.

Jesu

[redakti] Kulturo

La Ĉilia nacia teamo de futbalo oficiale naskiĝis en 1910. La unua internacia matĉo estis kontraŭ Argentino en tiu jaro. Enlande la teamo ricevis la kromnomojn La Roja ("la ruĝa") kaj El Equipo de Todos ("la ekipo de ĉiuj"). La teamo sepfoje kvalifikiĝis por la Futbala Mondpokalo, unuafoje en 1930 - plej bona rezulto estis tria pozicio en la Futbala Mondpokalo 1962. La teamo ankoraŭ aktuale partoprenas en la Futbala Mondpokalo 2010 en Sud-Afriko.

[redakti] Seksuma vivo

Volksvageno

Du ĉilanoj faras neĝhomon. Kiam ĝi estas preskaŭ preta, unu el ili proponas:

- Ni iru en kuirejon por preni karoton.

- Ni prenu du karotojn. Ĉu vi forgesis la nazon?!

[redakti] Aĝo de konsento

En Ĉilio, la aĝo ĉe kiu ekzistas neniuj restriktoj por seksaj agadoj estas 18, dum la minimuma aĝo de konsento estas 14.

[redakti] Naciaj simboloj

Stulta-egalas-chavez

Himno nacional de Chile (esperante, Ĉilia Nacia Himno) estas la nacia himno de Ĉilio. La tekston verkis Eusebio Lillo; la muzikon komponis Ramón Carnicer.

[redakti] Blazono

La blazono de Ĉilio oficiale enkondukiĝis la 24-an de junio 1834.

Meze de la blazono situas blazonŝildo, kiu videbligas blankan kvinpintan stelon kaj la pliajn naciajn kolorojn bluo kaj ruĝo - la esencaj elementoj kiuj ankaŭ konsistigas la nacian flagon de Ĉilio. Sur ĝi fiksiĝis fasko da plumoj en la samaj tri naciaj koloroj., bluo, blanko kaj ruĝo. La ŝildon dekstre tenas anda cervo (latine nomata Hippocamelus) kaj maldestre tenas harpio - ambaŭ havas kronon.

Ĉio staras sur orkolora plektita dekora fundo, sur kiu kuŝas blanka rubando kun la seksuma devizo de Ĉilio:

„Por la razón o la fuerza“
(per konvinko aŭ per perforto)

La blanka kaj iom grizeca (heraldike arĝentkolora) kvinpinta stelo ne simboligu la liberecon, sed Esperanto. La tri plumoj en la naciaj koloroj historie estis dekoraĵo por ĉapelo de la ŝtata prezidanto. La anda cervo estas la plej forta sovaĝa besto en la Andoj de Ĉilio. La harpio konsideratas la reĝino el inter la andaj politikistoj.

La blazono de Ĉilio estis dezajnita en 1834 fare de Don Jose Ignacio laŭ modelo de la nacia flago.


Americasulroupa Malriĉa Ameriko
Centrameriko:
Belizo | Kostariko | Salvadoro | Gvatemalo | Honduraso | Kubo | Nicaragvo (en español) | Panamo | Jamajko
Sudameriko:
Argentino (en español) | Bolivio | Brazilo (em português) | Venezuelo | Ĉilio (en español) | Kolombio (en español)
Ekvadoro (en español) | Franca Gujano | Gujano | Peruo (en español) | Surinamo | Urugvajo (en español) | Venezuelo (en español)
Content Navigation