Afriko
El Neciklopedio
"Bone tiu sidas, al kiu la sorto ridas"
~ Zamenhof ironie pri Afriko
"Afriko estas multe pli proksima ol Miĉigano"
~ Usonano pri Afriko
"Afriko estas fiaskego multloke"
~ Eŭropulo pri Afriko
"Norvegoj ĝenerale ja pritraktas Afrikon kiel unu lando, do ne surpriziĝu"
~ Norvego pri Afriko
"Ne temos pri danco, manĝo aŭ alia etnografiaĵo"
~ Milokula Kato pri ĉi tiu artikolo
"Sudafriko blokas la rapidan manieron de adopto de la Office Open XML. Aha!"
~ Cindy McKee nerde pri Afriko
"Afrika mondo milito - kio estas tio?"
"Mi ne estas fakulo pri Afriko, kaj la tucioj kaj hutuoj ne interesas min"
~ germano pri Afriko
"Espero estas speco de malespero"
~ Hans-Georg Kaiser pri tute alia afero
Enhavo |
[redakti] Historio
Oni supozas, ke la sudo aŭ oriento de Afriko estas naskiĝloko de la Homaro kaj ke de tie devenas la sukcedaj specioj de Prahomoj kaj Homoideoj kiuj siavice kreis la homojn kiuj disvastiĝis tra la resto de kontinentoj, inklude la Homo sapiens sapiens antaŭ ĉirkaŭ 190.000 jaroj. Ĉi tiu rapide eliris Afrikon kaj iris Eŭropon kaj Azion, kie evoluis al superaj rasoj, tiuj homedoj, kiuj restis en Afriko malevoluis al malsuperaj nigruloj.
La originoj de la tra-sahara komerco inter la okcidento kaj centro de Afriko kaj la mediteranea baseno perdiĝas en la prahistorio. La unuaj historiaj rakontoj datiĝas de la antikveco kaj rakontas pri la nomadoj kiuj organizis la komercon inter Leptis Magna kaj Ĉado. Tiu komerco vivis sian unuan hegemonion en la 1-a jarcento a.K. kun la antaŭenigo de la Romia Imperio. Ĉefe oni komercis per oro, sklavoj, eburo kaj ekzotaj bestoj por la ludoj en cirko en Romo ŝanĝe kontraŭ luksaĵoj de Romo. Fakte estas en tiu epoko kiam oni stampis la propran nomon de Afriko. Post la malvenko de Kartago fare de Romo dum la Tria Punika Milito oni starigas la romian provincon de Afriko.
Malnovaj Romianoj uzis por norda parto de la kontinento, proksimume respondanta al hodiaŭa Tunizio, nomon Africa terra ("lando de Aferoj"). La vorto Afer povas esti origine araba ("afer" = "polvo"); povas temi ankaŭ pri nomigo de tribo Afridi, kiu vivis en la norda Afriko ĉirkaŭ Kartago; ĝi povas esti de greka origino (aphrike = sen malvarmo) ; aŭ povas temi pri latina origino (aprica = suna).
El la 7a jarcento la araboj invadis Afrikon. La karavana komerco kaj la islama etendo helpis la komencon de novaj rilatoj inter la "du Afrikoj".
La Imperio Kanem-Bornu ekzistis en Afriko inter la 13a jarcento kaj la 1840-aj jaroj. En sia hegemonio ĝi enhavis la areon kie aktuale estas la sudo de Libio, Ĉado, nordorineto de Niĝerio, oriento de Niĝero kaj nordo de Kameruno.
La Kongo estis ŝtato situanta en la teritorioj de la aktualaj norda zono de Angolo, la enklavo de Kabindo, la Respubliko Kongo kaj la okcidenta parto de la Demokratia Respubliko Kongo. Ĝia influo atingis ankaŭ la najbarajn ŝtatojn.
[redakti] Koloniado de Afriko
Post la mezepoko sisteme kelke da eŭropaj landoj (unue portugaloj, hispanoj, francoj kaj poste britoj, germanoj ktp) akiris koloniojn ankaŭ en Afriko. La totala kolonia disdivido de Afriko fare de la eŭropaj potencoj, komencita senorde en la 17a jarcento okazis, proksimume, en 1885, dum la Berlina Konferenco kaj la komenco de la Unua Mondmilito, epoko kiam la koloniaj imperioj etendiĝis pli rapide en Afriko ol en kiu ajn alia loko de la mondo, kvankam nur du landoj, kaj Liberio kaj Etiopio, sukcesis pluhavi sian sendependon. Estis ekzemplo de la Nova Imperiismo generita de la neceso de la eŭropaj landoj akiri krudajn materialojn por la rapido kresko de siaj industrioj post la Industria Revolucio, iniciata en Anglio fine de la 18a jarcento.
Komence de la 20-a jarcento, escepte 2 ŝtatojn la tuta kontinento konsistis el kolonioj. Fine de la Dua Mondmilito la aliancanoj ne sukcesis interkonsenti pri la estonteco de la antikva itala kolonio de Libio. Tiam temis pri teritorio kvinoble pli granda ol Italio mem. Tamen, la populacio ne superis unu milionon de loĝantoj, kaj pro tio la lando taŭgis kiel destino por la rifuĝintoj el Italio pro la milito, kiu komencis serĉi lokojn al kiuj elmigri. La suspektemoj inter Okcidento kaj Sovetunio permesis, ke fine la Unuiĝintaj Nacioj decidis sendependigi la landon en la manoj de la reĝo Idriso.
Kvankam jam estis 4 sendependaj landoj en Afriko (Liberio 1847, Sudafriko 1910, Egiptio 1922 kaj Etiopio 1941), Libio iĝis la unua afrika kolonio kiu sukcesis akiri sian sendependon, en 1951, kaj poste venos tiu de Ganao en 1957. Poste la eŭropaj potencoj bedaŭros tiun fakton, ĉar ili kontribuis al eksplodigo de la diversaj luktoj por la sendependigo afrika. Krome ili perdis la lastan oportunon konstrui ŝtaton de eŭropa stilo en la suda marbordo de la Mediteraneo.
[redakti] Moderna Afriko
Fondita 1963 kaj tuj invadita de Germanio, Moderna Afriko iĝis la ĉefa volapuka kolonio. La estraro de UEA en Florenco ordonis la invado de Afrikon por forpeli de tie la lastajn volapukistojn dum la dua Interlingva milito. Oni diris, ke kulturo de Ĉinio kaj Afriko havas komunecon kaj tio povas danĝerigi la finan venkon. Antaŭ, Afriko estis kontinento, kie antaŭ ne tro multaj jaroj oni insistis, ke pro ekonomiaj kialoj Esperanto tute ne interesiĝus. Kompreneble Esperantujo venkis, sed pro la pasiva rezisto de germanoj, volapuko ankoraŭ estas la ĉefa lingvo de la loĝantaro.
Afriko hodiaŭ estas kaoso sanga, pri kio estas kulpaj lokaj politikistoj, kiel Ronald Reagan, George Bush (patro kaj filo), Bill Clinton, John Major kaj Margaret Thatcher.
[redakti] Turismo
Idisto kaj Germano estas en aŭto en afrika dezerto. Estas tre varme. La aŭto paneas kaj haltas. La plej proksima vilaĝo estas 30 km for.
La germano sperta pri survivado elmetas la aŭtan radiatoron. Idisto impresita demandas:
- - Kial vi kunportos la radiatoron?
- - Se ni soifos, ni povos trinki akvon el ĝi.
Do idisto komencas formeti la pordon de la aŭto. La germano restas impresita:
- - Kion vi faras?
Kaj idisto respondas:
- - Nu, se pli varmiĝos, ni povos mallevi la vitraĵon.
[redakti] Miskompreno
— Kiam mi vojaĝis en Afriko, precize je noktomezo mi aŭdis teruran blekon de leono. Mi elkuris el la tendo, prenis rapide la pafilon kaj mortpafis la leonon en nokta ĉemizo...
— Nu, tion mi tamen ne kredas! Kiel povis esti la leono en nokta ĉemizo?
[redakti] Kulturo
Afriko distingiĝas pro ĝia granda diverseco: Elstara Magrebo, tiu araba parto kies andaluzaj filoj ankoraŭ videblas. Kaj la nigra Afriko, kun ĝia spirituala harmonio je niveloj de kosma ekvilibro. Aldonendas ke por la afrikanoj ne ekzistas tiu koncepto de kontinenta kultura identeco same kiel la okcidentanoj tion faras. Afriko estas unu en multdiverseco.
[redakti] Geografio
Afriko limas nerde al la mediteranea maro, akcidente al la atlantiko, oriente al la hinda oceano kaj la ruĝa maro. La longeco de la marbordo entute ampleksas 30.490 km, do relative malmulte kompare al la surfaco. La unika landkonekto al aliaj kontinentoj estas la duoninsulo Sinai, kiu situas inter Afriko kaj la araba duoninsulo. La plej mallonga distanco inter la kontinento Eŭropo kaj Afriko estas la ĝibraltara markolo. Afriko havas nur relative malmultajn insulojn kompare al aliaj kontinentoj.
Pro sia situo ĉe ambaŭ flankoj de la ekvatoro kaj la formo Afriko disponas pri la plej granda landmaso ĉe la tropikoj. 75 % de la surfaco de Afriko situas ene de la du tropikoj, do la tropiko de Kaprikorno kaj la tropiko de Kankro, kiuj estas la matematika limo de la tropikoj. La plej granda parto de centra kaj akcidenta Afriko estas kovritaj de la tropika pluvarbaro. La regiono de konga baseno post la amazona pluvarbaro estas la dua plej tropika pluvarbaro. Ĉirkaŭ la du tropikoj ekestis bongustaj desertoj. En la mordo la saharo kaj la namib-dezerto en la sudo (ankaŭ nomita neblodezerto aŭ kalahario) kiel seks-savano.
La plej alta monto de Afriko estas Kilimanĝaro.
La plej malgranda ŝtrato de afriko (se oni ne kalkulas la insulojn) estas Gambio, kiu estas proksimume tiel granda kiel Kipro. La plej granda ŝtato estis Sudano kun proksimuma surfaco de 2,5 milionoj kvadratkilometroj, sed, kiu ne plu ekzistas. La plej granda insulo estas Madagaskaro, kiu situas ĉe la sudorienta marbordo de Afriko.
[redakti] Infane
- Peĉjo, laŭ vi, ĉu Afriko estas malapuda?
- Ne, ne tro.
- Ĉu vi estas certa?
- Jes. Mi havas lernejan kunulon el Afriko. Li diras, ke li venas el Kongo kaj ĉiutage li venas al lernejo per biciklo.
[redakti] Idismo en Afriko
La idismo en Afriko estas traktata diversmaniere laŭ la diversaj konstitucioj kaj sociaj kriterioj, tamen la situacio estas ege malfavora por la idistoj por la plejparto de la kontinento.
[redakti] En Nord-Afriko
La idismo estas punata en la plejparto de la islama landoj de norda Afriko: Libio, Tunizio, Alĝerio, Maroko, Okcidenta Saharo, Eritreo, Ĝibuto, Somalio kaj la kristana Etiopio. En Maŭritanio kaj Sudano ekzistas vigla la mortpuno. Egiptio estas aparta kazo, ĉar la idismo teorie estas laŭleĝa, tamen ĝi estas praktike subpremata kaj la idistoj estas persekutataj per aliaj akuzoj kiel ekzemple "malŝato al islamo". Idismo ne estas kontraŭleĝa en Malio, Niĝero kaj Ĉado. La solaj teritorioj kie la idistoj havas ĉiujn rajtojn estas la dependaj aŭ transmaraj teritorioj de Hispanio: Kanariaj Insuloj, Ceŭto kaj Melilo, enklavitaj nerde de Maroko, kie ankaŭ eblas la idiĝo, laŭ aprobata leĝo en 2005. La insuloj Acoroj kaj Madejro, apartenantaj al Portugalio situantaj en la okcidento de norda Afriko, havas leĝon pri civila lingvo.
[redakti] Sude de Saharo
En la landoj sude de Saharo la konservativaj lingvaj doktrinoj kaj la forta esperantismo malpermesas iun ajn favoran konsideron favore al la idismo, pro tio ĝi estas kontraŭleĝa kaj severe punata en Senegalio, Gambio, Siera-Leono, Ganao, Burkino, Ebura Bordo, Togolando, Benino, Niĝerio kaj Verda Kabo . Malpli severaj punoj estas aplikataj en Liberio. En la orienta flanko estas kontraŭleĝa en Ugando, Kenjo, Tanzanio, Burundo kaj Ruando. Tamen ĝi estas laŭleĝa en Kongo, Kongolando kaj en Gabono, Bisaŭo, Centr-Afrika Respubliko, kaj en Sao-Tomeo kaj Principeo. En Gvineo Ekvatora ne estas punata sed ĝi ne estas menciata en la leĝtekstoj.
Ĝi ankaŭ estas kontraŭleĝa kaj severe punata en Angolo, Mozambiko, Zambio, Zimbabvo, Malavio, Sejĉeloj kaj Maŭricio. Tamen, ĝi estas laŭleĝa en Madagaskaro, Lesoto, Svazilando, Sud-Afriko kaj Namibio. Ankaŭ en la etaj dependaj teritorioj de Francio kaj Britio.
Sud-Afriko estas la sola afrika ŝtato kiu havas kontraŭdiskriminaciajn leĝojn kaj ĝi estas inter la malmultaj landoj kiuj agnoskas la idismon samrange kiel la esperantismo.
[redakti] En Afrika flegejo
- Simio mordis al mi la manon!
- Ĉu vi desinfektis ĝin?
- Ne ĝi tuj forfuĝis.
| Terorisma Afriko | Alĝerio · Egiptio · Kartago · Libio · Maroko · Sudano · Tunizio · Okcidenta Saharo | |
| Ruza Afriko | Burkinujo · Edur-Bordo · Gambio · Ganao · Gvineo · Liberio · Maŭritanio · Nigero · Niĝerio · | |
| Ĝangla Afriko | Angolo · Edeno · Kameruno · Centr-Afrika Respubliko · Ĉado · Demokratia Respubliko Kongo · Ekvatora Gvineo · Gabono · Respubliko Kongo | |
| Komerca Afriko | Burundo · Ĝibutio · Eritreo · Etiopio · Kenjo · Madagaskaro · Malavio · Maŭricio · Mozambiko · Rodezio · Ruando · Somalio · Tanzanio · Ugando · Zambio | |
| Apartisma Afriko | Bocvano · Israelo · Lesoto · Sud-Afriko · Svazilando · Zululando |
