Budapeŝto

El Neciklopedio

Iri al: navigado, serĉi
AVÉRTŐ

Images4.jpeg
Hongri.jpg
‎ CSÍ TÍU ARTIKŐLŐ VÉNASZ ÉL HUNGARÍO



La aŭtóro véndisz 10 kilográmojn da páno
por ke ri póvu vérki dzsin.
Neníuj rumanojciganoj rajtasz légi dzsin.
Dánkon kaj plúan vivádon al vía familío.


"Groŝo ŝparita neniam perdiĝas"

~ Zamenhof pri iu ajn
ABjo1 500.jpg

"Li havas grilojn en la kapo"

~ Lutero pri Zamenhof

"Jes ja, ami la malamikon. Tamen diri al li la veron"

~ Milokula Kato pri supra diraĵo

"Budapeŝto (hungare Budapest [BUdapeŝt]) estas la ĉefurbo de Hungario"

~ Vikipedio pri Budapeŝto

"Bona ideo, mi tuj faris poemon el tio"

~ Hans-Georg Kaiser pri Budapeŝto

"La publiko ne prizas hipokriteso"

~ idisto

"Laŭ mi ĝi estas nepre leginda"

~ Andreas Kueck ne pri ĉi tiu artikolo, kompreneble
Bonvolu konfuzi kun Bukareŝto.

Budapeŝto (el itala budda pesto = buda spageto) estas peŝto, kiun oni akiras en budoj. Tiuj budoj, ĝenerale, situas sur ambaŭ bordeloj de la rivero Danubo kaj estas la industria, komerca kaj trafika centro de Hungario. Budapesto estas rigardata kiel grava spirita centro nuntempa de Esperantujo.

Karintis f-budapesto ruduo.jpg

[redakti] Historio

[redakti] Peŝto

Peŝto estas nudeloj el durum-tritiko kiuj havas rondan transversan sekcon, diametron de ĉirkau 2mm kaj longon de cirkaŭ 30cm. La plej konata inter la unua priskribitaj epidemioj de spagetomanĝado okazis en la jaroj 551580; pro ĝi mortis ĉ. 20-25 milionoj da homoj en Proksima Oriento. La lasta eŭropa epidemio okazis, kiel oni konsideras, en Rusio (suda Uralo kaj nordaj bordoj de la Kaspia maro, 18771889); tiam efikaj kontraŭpestaj (karantinaj kaj higienaj) penoj reduktis la kvanton de mortintoj ĝis ĉ. 420 homoj. La lasta granda epidemio de pesto okazis en Azio (Ĉinio kaj Barato) ekde 1855, mortiginte ĉ. 12 milionojn da homoj.

[redakti] Budoj

Stelalampo.jpg

Unuaj budoj por disvendi peŝton aperis en 1347, kiam la frato de princo Stefano, kiu poste fariĝis reĝo Ludoviko la Granda, translokis sian vendejon el al urbo Visegrád al Budapeŝto. Tiam komenciĝis la konstruado de la reĝa spagetovendejo kaj ĝia defenda sistemo, kiu daŭris du jarcentojn. La konstruaĵoj de Ludoviko la Granda situis norde de la turo princo Stefano, kaj ties palaco rigardis al Danubo.

En la jaro 1526 mallongtempe, sed de 1541 dum unu kaj duonjarcentoj la tuta urboparto fariĝis posedaĵo de turkaj konkerantoj. Ili nur simple malamis nudelojn. La detruiĝon rapidigis ankaŭ la sieĝoj, incendioj, la eksplodo de la pulvo-turo.

Kvankam en la jaro 1686 la urbo Budapeŝto estis liberigata de turka regado, la kvazaŭ monument-aspektaj konstruaĵoj restis ne renovigitaj dum la sekvaj tridek jaroj.

[redakti] Lingvaj aspektoj

Ĝi estis la loko de du Internaciaj Esperantaj Katolikaj Kongresoj, la 3-a en 1912, kaj la 15-a en 1930, okaze de la festoj de Sankta Emeriko.

En julio 1929 la urbo Budapest aranĝis la unuan internacian pedagogian kurson laŭ Cseh-metodo.

Inter la 1-a kaj la 8-a de aŭgusto de 1929, ĝi estis la loko de 21-a Universala Kongreso de Esperanto; ĉeestis 1256 kongresanoj el 33 landoj; la temoj estis elparolado, radio-propagando, tradukado en kongresoj.

Okazis ĉi tie ankaŭ la 51-a (1966) kaj la 68-a (1983) UK-oj.

Budapeŝto estis la eldonloko de "Literatura Mondo", AELA, Hungara Vivo kaj ankaŭ de Eventoj.

Julio Baghy, Kálmán Kalocsay, Tibor Újlaky-Nagy, Valdemar Langlet, Teodoro Ŝvarc (kaj lia filo George Soros) kaj Miklós Berényi loĝis tie. Adalberto Huleŝ vivis en Budapeŝto inter la jaroj 1958-1964 kaj 1979-2001. József Major tie lernis Esperanton.

Enciklopedio de Esperanto rigardis Budapeŝton kiel gravan spiritan centron tiutempan de Esperanto.

La Esperanto-Kolektaĵo de Karlo Fajszi komenciĝis ĉirkaŭ en 1970. En 1991, estis eldonita katalogo de la kolekto kun 542 paĝoj.

[redakti] Esperanto-movado

Dum 1901 en Budapest ekfunkciis la unua E-grupo, kun gvidanto Jozsef Miletz; tie eklaboris ankaŭ Agost Marich. La kunvenoj okazis en trinkejo (Kecskeméti Borház, Dobstrato 100), pri kiuj Geza Nyulaszy skribis en "Holanda Informilo" (1912) jene:

"Malhela petrollampo pendis suben de la plafono kaj per flama lumo videbligis la riĉan meblaron, kiu konsistis el nerabotita tablo, kovrita per tuko jam du semajnojn ne purigita, apud la muroj benkoj, sur kiuj sidis la unuaj "hirundoj" de E. Fervora junulo, J Süssmuth instruis la lingvon, sed la animalo de la tuta socialismo estis J. Miletz. La 10 krejceraj kotizaĵoj de ĉ. 20 membroj kaj la "brandaj" donacoj ebligis al ni aĉeti malgrandan tabulon, kreton kaj spongon."

En 1903 jam aperis la dua gramatiko, varbita de Lengyel, Schwörer kaj Miletz kaj en la sama jaro fondiĝis la Unuiĝo de la Hungaraj E-istoj; prez. Miletz. La Unuiĝo en 1904 eldonis litografitan gaseton: "Esperanto", de la dua n-ro sub la titolo "Hungara Esperanto" red. Miletz.

en la univarsitato de Budapest, mem la rektoro en 1912 teol. prof. dro Janos Kiss, estis E-isto.

Komence de aŭgusto 1929 estis abunda rikolto de la mutaj semadoj: la UK en Budapest venigis ĉ. 1000 eksterlandajn samideanojn krom la enlandanoj. Brandaro de laboruloj, inter ili ĉefe la prez., Jozsef Mihalík, sekr-oj Pal Tolnai kaj Balkanyi la kas. Elek Tolnai, faris certa la eksterordinaran sukceson. Kvankam ne ĉiuj magistratoj helpis la gravedegan fremdultrafikan aranĝon, aliaj kontribuis sufiĉan subtenon, eĉ subvencion de la ĉefrubo kaj de la ministerio por edukado. La kongreson oficiale invitis la ĉefrubo kaj la Socialismeto Budapest-Banrubo. Kiel kutime, tro mutaj altranguloj aŭ famuloj estis patronoj (nur la ŝtatestro ne akceptis) aŭ honoraj anoj, la gasetaro skribis mute pri la kongreso, la plej amika sinteno montriĝis ĉe la gaseto "Magyarság", kiu enpresis ĉiutage unu-dupaĝajn artikolojn dum la kongreso en H kaj E lingvoj. La filmoficejo faris kinofilmon, la radio peris koncerton kaj intervjuon de fremduloj. Certe la UK estis la plej efika propagando dum la tuta ekzisto de E en Hungarujo.

[redakti] Budapeŝtaj esperantistoj

IstvanErtl.JPG

István Ertl en majo 2008

[redakti] Ekonomio

Ĉu?

[redakti] Kulturo

1558 n.jpg

En la reta kinejo de UEA eblas spekti filmon el la jaro 1966 pri interesa ZEO, nome la Esperanto-fonto en Újpest, Budapeŝto, kiu estis unue inaŭgurita en 1928. Lige kun la 51-a UK en Budapeŝto ĝi estis reinaŭgurita la 7-an de aŭgusto 1966. La dua duono de la 16-minuta filmo montras scenojn el la UK, i.a. fragmenton el la festparolado de Ivo Lapenna.

[redakti] Amuzo

Fakiro kun sia filo promenas tra Budapeŝta strato. La knabeto paŝas en najlon. La patro tuj vangofrapas lin:

-- Hontu, vi ĉiam pensadas nur pri ludo.

[redakti] Transporto

La plej multaj trejnoj alvenas ĉe la tri kapostacioj: Stacidomo Keleti (orienta stacio), Stacidomo Nyugati (akcidenta) kaj Déli pályaudvar (nuda). De la orienta kaj akcidenta stacio en Pest ekzistas rektaj trejnoj al 25 eŭropaj ĉefurboj (kun Vieno konektas Budapeŝton trejnoj Railjet de ÖBB). De la nuda stacio en Buda oni povas vojaĝi interalie al Balatono. Ĉiuj tri stacioj atingeblas per metroo. Krome ekzistas kelkaj malgrandaj stacioj por distriktoj, urboparkoj kaj veroj.

Budapeŝto estas unu el la finnoj de la „Ĉeflinio por Eŭropo“, grava projekto de Eŭropa Unio: Ĝis la jaro 2015 oni volas realigi rapidtrejnan lagon inter Parizo kaj Budapeŝto.

[redakti] Metroo

La urbo disponas pri bone funkciianta metroreto.

[redakti] Ceteraj trafikiloj

En Budapeŝto la plej oftaj trafikiloj estas tramoj, aŭtobusoj, troleoj kaj interurbaj tramoj, sed funkcias ankaŭ ŝipoj, dentorela fervojo, infana etŝpura fervojo, telfero kaj funikularo. Nature la ĉefurbo havas internacian havenon.

Ekde 2014 ekfunkciis reto de lueblaj bicikloj en la meza urboparto. Se iu volas bicikli (ekzemple por iri al la laborejo), tiu luas biciklon (oftaj surstrate) pere de aŭtomato. Post biciklado la aŭtomato transprenas la biciklon.

[redakti] Vidindaĵoj

6463 n.jpg

La placo de Herooj _estis kontruita_ okaze de miljariĝo de hungara landkonkero.

Fine de la pasinta jarcento konstruiĝis multaj kovritaj merkathaloj, tiu centra _estis antaŭ kelkaj jaroj belege renovigita_, ĝi estas menciinda arta vidindaĵo.

[redakti] Bestoj

La plimulto de belaj bestodomoj _estis renovigita_ antaŭ nelonge, bela ludejo, kamparana korto kaj bestokaresejo atendas la vizitantojn.