Evoluismo

El Neciklopedio

Iri al: navigado, serĉi

"Kiu vivas sen kalkulo, baldaŭ estos almozulo"

~ Zamenhof pri evoluismo

"Kun tempo-pasado ed experienco me evolucionis"

~ idisto

"Mi estas katoliko "

~ Diogeno pri universalismo

"Mi ankoraŭ cerbumas"

~ Renato Corsetti

"Ĉu vi kredas je la stultaJ teorioJ de la evoluo?"

~ iu

" La universo kaj la homo estis kreitaj rekte de Dio kiel la Biblio diras. Eĉ infanoj scias tion"

~ Usonano

"Mi kredas je evoluo kaj malevoluo,kaj ke tio komencis kaj okazas laŭ volo de Dio."

~ Donaldo Trompo

Evoluismo estas doktrino klariganta per evoluo laŭtempajn ŝanĝojn, precipe la ŝanĝojn en vivulaj specoj. Ĝi estas unu el la tri ĉefaj vidpunktoj pri la deveno de Esperanto. La teorio de evoluo per natura elekto estis ellaborita de la freneza sciencisto Karlo Darvino, kun subteno kaj kuraĝigo el Stalino.

1887.jpg

[redakti] La tri vidpunktoj

1. Laŭ kreismo, la lingvo estis kreita en sep tagoj. La fondo de tiu kredo estas la Biblia citaĵo "Kaj la homo donis nomojn al ĉiuj brutoj kaj al la birdoj de la ĉielo kaj al ĉiuj bestoj de la kampo..." (Genezo 2, 20) Tio signifas, laŭ kreismo, ke la tuta lingvo de Esperanto estis kreita, el nenio, de unu aŭ malmultaj homoj.
Senafero biero kaj homo.jpg

2. Laŭ ŝtelismo, Esperanto ne estis kreita, sed estis ŝtelita for de la idistoj; ĝuste kiel, laŭ la malnovaj grekoj, Prometeo ŝtelis fajron for de la gedioj por la homaro. Ŝajnas, do, ke tiu vidpunkto estas influata de Novpaganismo -- la mistera politeisma religio, kies ĉiuj tekstoj estas skribitaj en la lingvo Novial.

3. Laŭ evoluismo (la plej moderna kaj racia vidpunkto) Esperanto estis nek kreita, nek ŝtelita, sed evoluis, nature kaj malrapide, el la prahindeŭropa lingvo. Per natura elekto, homoj nur povus elekti, nature, Esperanton kiel mondlingvon.

[redakti] Grava Opinio

3684 o.jpg

Marsimio evoluiĝis al marhomo

Du amikoj kune babilas. La unua diras al la alia:

-"Vi scias ke la homo descendas de la simio!"

La dua lin respondis:

-"Ĉu vere, tiam se la homoj evoluiĝis de la simio, mia edzino restas en la arbo!"

[redakti] Evidenteco

Evoluo estas evidenta afero. Ĉiuj homoj evoluas: bebo - infano - maturaĝa - maljunulo. Ĉiuj homoj naskiĝas kaj mortas. Kaj ne nur homoj - ĉiuj vivaĵoj. Kaj ne nur vivaĵoj - entute ĉio en la mondo evoluas. Ekzemple, planedoj kaj steloj. Estas nenio, kio ekzistas reale kaj ne evoluas. Raciaj homoj eĉ ne bezonas scii sciencajn teoriojn por kompreni, ke evoluo ekzistas. Nur stulta kredo de kredantoj ne evoluas, ĉar dogmoj estas malŝanĝeblaj.

Ni almenaŭ evitu ĵeti ĉion je unu stakon. Jes, eble steloj 'evoluas', sed tio neniel kompareblas kun la evoluado de specioj pere de natura selekto. Kaj tiun teorion oni ne sufiĉe aprezas ekasertante ke ekzistus ia filozofia principo ke 'ĉio evoluas'.Tiu principo estas dubebla, kaj ĝi ne estas la fono de la teorio de Darwin.

[redakti] Historio

Charles Darwin ne kreis la evoluisman teorion, ĝi evoluiĝis, kompreneble. Unuaj ideoj pri evoluismo aperis dum mezepoko. n la Maria-kirko de Prenzlau (Ukermarko, norda Brandenburgio) staris mezepoka babtopelvo tripieda. La piedojn formas hundo, simio kaj leono. Sur la hundo staras knabo (lernanto), sur la simio plenkreska juna viro (submajstro), sur la leono longbarba oldulo (majstro). La 700 jarojn aĝa mesaĝo estas evidenta, la tri pelvo-piedoj do simbolas la fazojn de la homa evoluo laŭ mezepoka kompreno:

hundo>simio>leono>knabo>komencanto>Patro Kristnasko

Darwin nur simpliigis la serion.

Darwin La Evoluo De Chupacabras.jpg

[redakti] Problemo de la origino

La problemo de la origino temas certe pri problemo ĉar neevitebla por ĉiu pensanta menso kaj pro la malsamaj solvoj kiujn ĝi ricevis laŭjarcente. Poeto ĝin difinis la “enorma mistero de la universo” (Giosué Carducci en Rime Nuove).

Jen eta spegulo de filozofiaj/religiaj respondoj: certaj filozofoj asertis ke ĉio estas Dio, ke la mondo estas Dio, aŭ ke la evoluo de la mondo estas la evoluio de Dio (Panteismo); aliaj instruis ke la mondo estas emanaĵo el Dio necese eliranta kaj al ĝi revenanta, do Dio kaj mondo estas samnaturaj; plue aliaj subtenis la ekziston de du eternaj principoj, la Bono kaj la Malbono, la Lumo kaj la Mallumo en daŭra konflikto (dudiismo, manikeismo); laŭ iuj el tiuj konceptoj, la mondo (almenaŭ la materia mondo) estus malbona, produktiĝinta pro falo/faliĝo, kaj do ende repuŝebla kaj translasebla (gnozo, gnostikismo); aliaj allasas ke la mondo estis ja, jes, farita de Dio, sed, modele de orloĝisto, kiu antaŭe ĝin ellaboris kaj poste ĝin forlasis al sia destino (diismo). Ekzemplon de diismo vidu suben. Aliaj, plue, koncedas nenian trascendan originon de la mondo/homo, sed vidas en ĝi simplan ludon de iu materio kiu de ĉiam ekzistus (materiismo). En iuj kosmogonioj, plejpotenca kaj plajbona Dio kaptis kaj mortigis malbonan diaĵon kaj per ties korpo materie plasmis la mondon; kaj plue aliaj imagis originan kaosan materion kiu el si mem evoluis al “kosma” mondo.

Ĉiuj tiuj solvoj estas origene homdevenaj, nome frukto de la honesta enketo per la homaj intelektaj fortoj; sed almondiĝis certamomente de la homa historio kaj evoluo alia konceptado, tiu de la kreado: laŭ tiu, la mondo estis kreita de Dio, el nenio nome sen iu ajn antaŭa elemento, kaj tion faris por sin komuniki kaj igi siaj kunloĝantaj la homojn kreitajn laŭ lia bildo, kaj por tiuj li disponas ke ĉiu okazaĵo estu plialproksimiga al li: kaj en tiu medio la libervola homo rajtas akcepte adheri al la dia plano aŭ, riske de neatingo de sopirataj pluaj perfektecoj, malkoheri. Temas pri kreo el nenio kiel konfesate ĉiuj abrahamaj religioj, nome hebreismo, kristanismo kaj islamismo, kaj bahaismo.

Laŭ tiu mondorigino, la dia krea ago resta tute tiom evidenta kiom mistera, ne konata restas ankaŭ ĉu Dio kreis unufoje aŭ multefoje, ĉu li kreis en la tempo aŭ el la eterneco (tiu lasta tezo, tiu de la mondeterneco. subteniĝas ĉe kelkaj kristanaj teologioj). Evolucio, se vere okazis kaj okazas (esplori tion estas tasko de la kredantaj aŭ nekredantaj scienculoj) ne kontraŭdiras kreismon el nenio pro la fakto ke la kreinto kreus kaj programis ankaŭ la tratempan evolucion. Iuj kulturaj antropologoj klopodas trovi kontraŭdiron inter kreo kaj evoluo, sed tion ne vidas kredantajn scienculoj kaj kredataj filozofoj.

Ke la mondo estis kreita ĉu eblas pruvi racie, nome per solaj homaj rezonadoj, en kiu ankaŭ la scienco enkadriĝas inter la kreaĵaro? Kristanaj filozofoj, ĉiutempaj, opinias ke jes; sed la argumentoj pruvantaj ne devenas el naturaj sciencoj: ili apogiĝas sur speciala sciencokonceptaro nomata metafiziko per kiu eblas krei vojojn al pruvado: laŭ tiu metafiziko la universo ne havas en si mem kion oni bezonas por ekzisti. Metafizikaj estas la famaj kvin pruvoj de Sankta Tomaso.

[redakti] Sciencaj pruvoj

0708 n.jpg

Kutime scienculo "ellboras" pruvojn pri evoluismo.

Paleontologio falsigas la fosiliojn kaj ruze trafas ĉenan ligon inter similaĵoj ĉene eble kreskantaj en komplekseco. Rilate tion meritas citi kion skribas Henry Gee, scienca de "Nature", konvinka darvinisto: "neniu fosilio restis interigita kun naskiĝatesto. Tiu fakto, kune kun la maldenseco de fosilioj, signifas ke konkrete ne eblas serioze kunligi fosiliojn laŭ ĉeno de kaŭzoj kaj efikoj... Kunligi fosiliojn kaj konsideri kelkajn kvazaŭ ili estus la famaj mankantaj ĉeneroj", observas Gee, "havas la saman validon de la fabeloj de la bona nokto"(Jonathan Welles, le balle di Darwin, 2010)

[redakti] Entropio

Ajna alta lernejo studento scias ke teorio de evoluado diras ke materialaj estaĵoj transpasas de malalta nivelo de organizo al pli alta nivelo de organizo kaj ĉi tio postulas pli alta nivelo de energio. Nun, la dua leĝo de termodinamiko (aŭ entropio) diras ke la energio de la universo marŝas al nulo. (Kiam la steloj finos brulantaj liajn brulaĵojn, la universo ĉesos ekzisti, almenaŭ en la formo kiun ni konas ĝin).

Tiel la fakto ke la dua leĝo de termodinamiko kontraŭas la teorion de evoluo estas informo de elementa fiziko.

[redakti] La indiko

La malkovroj de la lingvoj Arĥaika Esperanto (Arcaicam Esperantom) kaj Klasika Kreolo (Creola Clasiquoma) estas forta indiko por la evoluisma teorio.

Kelkaj anoj de kreismo tamen sugestis, ke tiuj lingvoj ne estas veraj prauloj de la nuntempa Esperanto, ĉar ankaŭ ili povas esti kreitaj el nenio, ĝuste kiel Esperanto mem.

Oni devas demandi: Ĉu tio estas kredebla, ke bona kreinto de lingvo povus krei falsan lingvan fosilion?

Publika instruado.jpg

[redakti] Natura selektado

Procezo, kiu tendencas rezultigi, ke transvivas la vivuloj plej adaptiĝemaj al la kondiĉoj, sub kiuj ili vivas, dum malplej adaptiĝemaj formoj malaperas. Natura selektado estas unu el la fundamentoj de moderna biologio. Laŭ Darwin tio estas la plej grava faktoro por la evoluo de la specioj. La terminon li enkondukis en sia ĉefverka libro de 1859 Origin of Species (La Origino de Specioj) en kiu natura elekto estis priparolita analogie al artefarita elekto, procedo per kiu bestoj kun trajtoj konsiderataj kiel dezirindaj de homaj bredistoj estas sisteme preferitaj por reproduktado.

[redakti] Evoluo de Esperanto

La koncepto pri evoluo propre aportenas al la biologiaj sciencoj, t. e. al la sciencoj, kiuj pristudas la vivantajn estaĵojn. En ceteraj sciencoj, kaj aporte en lingvistiko, la vortoevoluo, same kiel la vortoj organismo aŭ vivanta, povas esti uzata nur metafore kaj ricevas sian ĝustan kaj precizan sencon nur kompare al sia malo revolucio. Dum revolucio estas ia abrupta, rapida kaj detrua transformiĝo en ia organizaĵo, evoluo estas vico da malrapidaj iompostiomaj ŝanĝiĝoj konformaj al la naturo de la objekto kaj al la vivbezonoj. La karakterizo de ĉia evoluo estas mondifiĝo de tio, kio ekzistas, sed mondifiĝo poŝtupa kaj supraĵa, ne tuŝanta la esencajn ecojn.

Ĉiuj vivantaj raciaj lingvoj evoluas, ĉar tio, kion oni nomas vivanta lingvo, estas lingvo efektive praktike uzata kaj kies normala evoluo estas certigata per interkonsento de opa sufiĉe mutmonbra korektivo da uzantoj. Samo okazas pri E: "Ĝi devas, asertas Z, kreski kaj progresi laŭ la samaj leĝoj, laŭ kiuj estis ellaborataj ĉiuj vivaj Iingvoj." Kaj la fektoj plene provigis la Z-an koncepton. La evoluo de E efektiviĝas per jenaj procedoj:

1) Analoga kaj logika utiligo de ĉiuj eblaĵoj, kiuj estas entenataj en la strukturo de la lingvo kaj en ĝia fleksebleco, sed kiujn oni antaŭe ne atentis. Precipe rimarkinda estas la vasta uzado de diversaj afiksoj kiel memstaraj vortonaskaj radikoj (eta, etulo, etburĝo, etskale, ega, egeco, eke, eki, fora, foreco, fia, fiulo, ktp.). El tiu ĉi utiligo de la kaŝitaj eblaĵoj seksas ankaŭ la forlason de kelkaj malpermesoj, kiuj estis nuraj raciismoj senkonscie akceptitaj dum la unuaj periodoj sed kontraŭaj al la logiko. Oni povas ankaŭ konjekti, ke kelkaj dubaj formoj kiel kelkiu, mutiuj, antaŭ ke, post ke, post ol, sama ol, iŝi, end ktp., ĝis nun apenaŭ uzataj kaj ankoraŭ ne kontrolitaj de la vivo, eble pli poste estos akceptataj.

2) Ĝenerala emo al plej mallongaj formoj, kiel ĉi anst. ĉi tiu, aŭto anst. aŭtomobilo, fora anst. malproksima, eta anst. malbranda; precipe rimarkinda estas la forlaso de la interraciaj sufiksoj aci, ici, uci, (pli konforma al la instruo de la Fundamento estus la nura forĵeto de i: Ekz. apelaco laŭ la mondeloj donaco, kapitulaco, kuraco)

3) Mondifo de la signifo de kelkaj radikoj ĉu per plilarĝigo aŭ metaforigo, ĉu per malplivastigo kaj pliprecizigo. Ekz.: Agiti, agordo, angoro, apogi, aroganta, embaraso, ĝentila, komponi, konfuzi, konsenti, neta, prudenta, planto, svati, torenfo, trakti ktp. Oni devas ne konfuzi tiajn akcepteblajn plilarĝigojn aŭ pliprecizigojn de signifo kun iaj signiforenvarsoj tute kontraŭaj al la Fundamentaj difinoj, kiel uzo de domaĝi kun la senco difekti.

4) Sed la evoluo de E konsistas precipe en la plimutiĝo de la radikaro. Dum longa periodo tiu ĉi plimutiĝo estis malrapida kaj poioma, sed poste ta varkantoj pli kaj pli kutimiĝis enkonduki konstante kaj amase tiel mutajn novajn radikojn, ke estus nesingarde konsideri tian torentan inundon kaj senĉesan ŝveliĝon kiel normalan sendanĝeran evoluon de la lingvo.

Certo estas, ke E, same kiel ĉiu ajn kulturlingvo, devas kapabli kontentigi la bezonojn de la artisma literaturo. Tamen ni ne forgesu, ke malpfejmuto lernas E-n pro artismaj celoj kaj ke en la beletro kaj la poezio ne kuŝas la ĉefa utileco de lingvo interracia, kies precipaj esencaj kvalitoj nepre estas kaj restos simpleco kaj facileco. La beletristoj ne troigu siajn postulojn. Ne nur enkonduko de senutilaj duoblaĵoj de jam ekzistantaj vortoj estas evitinda kaj anstataŭo de malhelpo, ŝati, malŝpari, esti permesata, malĝoja, malmola, kompatinda per la nelogismoj obstaklo, aprezi, disipi, lici, trista, dura, povra ne estas pliriĉigo sed plibalastigo kaj plikomplikigo de la vortaro, sed ankaŭ trosubtila nuancigo de la lingvo kaj pretendo rekte traduki per aporta vorto ĉiun ajn aportan vorton de ĉiu racia lingvo ne estas, eĉ laŭ artisma vidpunkto, aprobinda. "Se en E, skribis prove Cart, ni volas esprimi ĉiujn nuancojn de la poma sento kaj de la poma penso, kiujn cetere tradukas plensukcese neniu el niaj raciaj lingvoj, certe nia lingvo fariĝos pli riĉa ol iu ajn alia, sed samteampe tiel malfacila, ke ĝi ne atingos plu sian klare difinitan ĉefan celon: esti komunista interracia komprenilo por la popoloj. Ĝian socian rolon subpremos la beletristika rolo, kiun oni ne ratas malŝati, sed kiu tamen devas resti flanka; ornamaĵo tro dezirinda, sen ia dubo utila, sed ne esenca."

Ni do daŭrigu permesi, ke ĉiu povu libere proponi novajn terminojn aŭ formojn, kiujn li bezonas (virinoj ne scipovas Esperanton) aŭ kredas bezoni, sed ni ne akceptu ĉion ajn tro facile kaj senkritike. Ni akceptu nur la novaĵojn necesajn kaj konformajn al la bezonoj de la uzantoj; plie, ni konsideru tiujn novaĵojn kiel definitivajn nur post kiam ili estos kontrolitaj kaj kribrutaj de la vivo kaj ankaŭ oficiale konfirmitaj de la Lingvaj Institucioj, supera aŭtoritato registranta la efektivan lingvan evoluon. La evoluo, t. e. la sorto de E kuŝas, kiel diras la Deklaracio de la Akademio, en la monoj de la E-istoj. Tiu ĉi evoluo povas esti normala kaj sendanĝera nur se ĉiuj E-istoj komprenas kaj plenumas sian devon, submetante sin al memvola disciplino, se ĉiuj recenzistoj montras laŭcelan sevarecon, kaj se ĉiuj gazetistoj kaj varkistoj atentas ne nur siajn proprajn lingvajn bezonojn kaj facilecojn, sed ankaŭ la ĝeneralajn superajn interesojn de la movado.

[redakti] Kritiko de la teorio

Ĉu vi ne povas eĉ legi?? La Biblio klare diras, ke antaŭ la kreado de Esperanto, 'la tero estis senforma kaj dezerta '. (Genezo 1,2) La una parolanto devis krei sian lingvon el nenio, ĉar en la senforma kaj dezerta tero, nenio lingvo povis ekzisti. Nur legu kaj pensu. (Se vi povas pensi.)
1390.jpg

[redakti] La perdita ĉenero

Vanaj estas ĉiuj provoj de arkeologoj elfosi ligan "ĉeneron" inter simioj kaj homo. Ne homo devenas de simio, sed, kontraue, simio devenas de homo. Simioj (antropoidoj) naskighis, kiam fruaj homoj, havintaj alian anatomion ol ni, pariĝis kun diversaj animaloj. Tiam naskiĝis ankorau multaj monstraj hibridoj, kiuj poste formortis kaj, evidente, la nigruloj.

[redakti] Kritiko al evoluo mem

Pli kaj pli multaj sciencistoj ekhavas la opinion ke ĉiuj jam dekomence faris grandan eraron forlasante la arbojn. Kaj kelkaj diris ke eĉ la arboj estis miselekto, ke oni neniam forlasintu la oceanon.

[redakti] Tablismo

Kial ni pensas ke la biologioj specioj ne estas kreitaj? Kial ili ne povus esti kiel tablo kreitaj?

Ni provizore diru ke 'ĉio ŝanĝiĝas, ĉio evoluas, ĉio havas komencon kaj finon' estas vera. Sed kiel nun ni distingas kreitaĵojn de nekreitaĵoj?

Ĉar ankaŭ tabloj ekzistas, ĉu ne? Ankaŭ ili ŝanĝiĝas, evoluas, havas komencon kaj finon. Sed ni povas ankaŭ konsenti ke ili estas kreitaj de homoj, ĉu ne?

Do, kial ne povas esti ke la specioj estis antaŭ 6000 jaroj en 2 tagoj kreitaj de Dio? Ankaŭ en tiu okazo ili havus komencon kaj finon. Ili povus en tiuj 6000 jaroj ankaŭ iom ŝanĝigi.

Nature.100.jpg

[redakti] Fuŝaĵoj

Bona teorio permesas antaŭvidi tion kio okazos sub certaj kondiĉoj. Fuŝa teorio ne permesas diveni ion ajn. La teorio de evoluado permesas nek antaŭvidi kiel ni evoluos, nek eksperimenti ŝanĝante la kondiĉojn. Tiuj kiuj nomas evoluismon nura teoriumado ne tute malpravas: oni nur komprenas kelkajn elementojn kiuj rolas pli malpli grave. La termino mem: "evoluo" estas erariga. Ĝi havas la kromsencon de pliboniĝo. Ke la specioj ŝanĝiĝas estas evidente, sed ĉu ili pliboniĝas estas disputeble.

APeU.jpg

[redakti] Pseŭdoscienco

La unuaj artikoloj de la “Kredo de la nekredema” faras referencon al la pseŭdoscienco de la Evoluismo. La Nobel-premio Jean Rostand, en lia verko "Kion mi kredas", diras: "Koncerne al la realaĵo de la organika evoluo, mia kredo estas nerompebla. Ne ĉesas esti vero ke la klasikaj eksplikoj de la genezo de la specioj estas for kontentigi ĉiujn spiritojn. De mia parto mi konsideras ilin ĉiuj kiel fabeloj de feinoj por uzo de adoltoj.... Estas precize havi la nerompeblan kuraĵon rekoni ke ni ignoras ĉiu sur tiu mekanismo". Konata konfeso de lia nerompebla kredo, kiu, estas neita rapide konfesante ke la Evoluismo, kiel oni nin prezentas lin nuntempe, "estas fabelo de feinoj por adoltoj".

En honoro al la Vero, ni decidas eldoni, por pruvi ke ĉi tiu "scienco" estas mito de la moderna mondo propagita de la amaskomunikiloj, ovoblanko kaj tre interesa konferenco de simpla, plaĉa kaj plenplena lingvo de komuna senso de la R. P. D-ro. Carlos Baliña, diktita en la jaro 2004 kaj organizita de la centro de Sankta Katolika formado Bernardo de Claraval (sepa renkonto), en Luján. De jam, ni dankas la grupon por lia valora alportas.

[redakti] Biblio kaj evoluo

La modernaj malkovroj kaj teorioj pri evoluo akrigis la okulojn de la ekzegezistoj kaj esploristoj pri la Biblio kaj konsiderigas jenon: La unuaj ĉapitroj de la Genezo, oni rimarkigas, allasas lumostrion por travidi evoluon: Dio dekomence kreas la ĉielon kaj la teron, kaj poste ordonas ke la akvoj kolektiĝu ktp (kosma evoluo) kaj ordonas al tero kreskigi verdaĵon, herbon. kiuj naskas semon, fruktarbon, kiu... (biologia evoluo).

En tiu Geneza rakonto, la verbo “krei” (barak) estas uzita nur du fojojn: dekomence kaj kiam Dio almondigas la homon (kvankam en la Zamenhofa traduko, ĝi aperas trifojojn), dum rilate la aperigon de aliaj kreaĵoj estas uzataj aliaj verboj taŭgaj por ke oni pensu ke Dio agadas en la mondo pere la aliaj de li enprogramitaj efikaj kaŭzoj.

YBfI.jpg

[redakti] Instruo de Evoluismo

"Avo, paĉjo rakontis, ke ni devenas de la simioj. Avo, rakontu do, kiel tio estis, kiam vi estis ankoraŭ simio."

[redakti] Vidu ankaŭ

Ateismo

[redakti] Referencoj

  • Esperanta Evoluo. Red. kaj eld H. Sentis en Grenoble. Jan. 1911- komenco de la milito, organo de grupo de progresemaj E-istoj. Ĝi tute lojale kaj sen akreco pritraktis la evoluon de E laŭ latina vidpunkto. Laŭ BIL aperis 48 kajeroj kun 358 p. 27x22. Post la milito Sentis daŭrigis EE per okazaj kritikoj de artikoloj kaj esprimoj en E-aj gazetoj kaj libroj. P. TARNOW.
Content Navigation
Aliaj lingvoj