Fiŝo

El Neciklopedio

Iri al: navigado, serĉi
Gartunabluafiŝo

Tipa fiŝo. Notu grandajn okulojn, kaj feliĉan rideton.

"Ĉu konkoj estas fiŝoj ?"
~ Arno Lagrange pri Fiŝo

"Se fiŝo ekaperus el la seka rivero, el politikista buŝo ankaŭ aperus vero"

~ Morteza Mirbaghian pri fiŝo

"Al fiŝ' kuirita jam akvo ne helpos"

~ Zamenhof

"Fiŝoj kaj maruloj feliĉas sen reguloj."

~ William Blake
Marbestoj

"De malriĉula manĝo ni guston ne scias"

~ Zamenhof pri sevrugo

"Danke al lia riĉa dieto en salmo kaj malaltiĝo en kolesterolo la Inuits malofte suferas malsanojn cardíacas"

~ aŭtomata tradukilo pri fiŝmanĝado

""Fisho" esas kozo quan peskero sempre esperas, ma ne sempre sucesas, kaptar"

~ idisto filozofie pri fiŝo
Baleno

"Por la mortuloj vino, kaj por la vivantoj akvo, jen instrukcio por la fiŝoj"

~ Lutero pri kuirarto

" Neniu fiŝo pluvivas en la supo"

~ Milokula Kato

"Popolaj fiŝfestoj povas esti gajaj- se oni ne estas fiŝo"

~ Hans-Georg Kaiser

Kial vi venis ĉi tiun paĝon? Ĉu vi ne jam scias, kio fiŝo estas?

Mi vere ne komprenas, kial enciklopedioj faras al si la klopodon por krei paĝojn pri tiaj temoj.

Nu, eble vi loĝas en loko, kie oni akiras akvon el putoj anstataŭ el riveroj, kaj kie oni manĝas nur akridojn kaj sovaĝan mielon.
Orfiŝon

[redakti] Kie troviĝas

Fiŝoj estas ja fiŝoj. Ili loĝas kompreneble en la maro kaj en riveroj. Kiu iam aŭdis pri fiŝo, kiu loĝis sur la tero? Sekve la manĝota fiŝo estas ankoraŭ en la rivero.

[redakti] Kiel aspektas

Fiŝo havas naĝilojn kaj voston por naĝi, kiel scias ĉiu. Kion alian ĝi havas? Grandajn okulojn per kiuj ĝi vidas, kaj buŝon per kiu manĝas. Kaj kompreneble, brankojn por spiri la akvon. Tial ĝi ne dronas.

1568 n

Senspire vivkarna,
mortece malvarma;
nek soifas, nek trinkas,
kirasite ne tintas.

[redakti] Fiŝo kaj poezio

La Germana poeto Schiller ofte estis ĝenata de entuziasmaj junuloj, kiuj pro troa memfido imagis sin kapablaj mem fari poemojn. Iutage li trovis sur la tablo de tia diletanto notlibron sur kies lasta paĝo troviĝis jenaj bombastaj versoj:

La brilradia sun’ mergiĝas
Ĝis la profunda grund’ de l’mar’,

Post tiu ŝvelparola komenco la junulo evidente ne plu sciis kiamaniere daŭrigi. Sed Schiller flugrapide ekprenis plumon kaj aldonis la finon:

La fiŝoj nun jam ekŝvitiĝas,
Ho suno, ne estu barbar’!

[redakti] Fiŝoj ankaŭ sentas ĝojon kaj doloron

Estas fakto ke la fiŝoj sentas doloron samkiel aliaj bestoj. Kiam ili estas trenitaj el la profundaĵoj de la maro, la malkunpremado kaŭzas al ili neelteneblan doloron. Post tio venas malrapida kaj dolora morto pro asfiksio. Kvankam la fiŝoj ne esprimas la doloron samkiel ni, estas science pruvite ke ĉiuj vertebruloj, inkluzive de la fiŝoj, spertas sensaciojn je doloro antaŭ damaĝigaj stimuloj, tra similaj neŭrofarmakologiaj procesoj. En 1976, sendependa esploro entreprenita de la Asocio por la Preventado de Krueleco kontraŭ la Bestoj, eltrovis sufiĉajn pruvojn por kompari la doloron kiun la fiŝoj sentas kun la doloro kiun aliaj vertebruloj elmontras.

Multaj homoj pensas ke la fiŝoj ne estas kiel la aliaj bestoj, sed ne estas tiel, temas nur pri alia tre malsama vivmaniero, ĉar ilia vivmedio tute malsamas de la nia, sed ili, same kiel alia besto, ĝuas la liberecon. Sufiĉas nur spekti dokumentfilmojn pri la mara vivo kaj admiri tiun belecon kiu vivas en maroj, lagoj kaj riveroj. Kial ni detruas ĝin? Estas pli bone admiri ĝin tie kie ĝi troviĝas kaj aprezi la naturan vivmedion kaj trovi aliajn nutro-fontojn.

[redakti] Lamarko

Lamarko konsideris la fiŝojn kiel klaso de organizo de animaloj el la plej simplaj (vermoj) al la plej perfekta (la esperantisto). Li difinis la fiŝojn kiel grupo kun spinon kaj skizo de skeleto kaj nerva sistemo kun mjelo kaj kranio enhavanta cerbon; Tiele tiu estus la ligaĵo inter senvertebrulojn kaj vertebrulojn, jam ene de tiuj. Ili havus malvarman sangon kiel la plej proksima grupo la krokodilojn, sed diference de tiuj, la fiŝoj ankoraŭ spiras per brankoj kaj ne per pulmoj. Kompare kun la idistoj, la fiŝoj ankoraŭ havas nek voĉon nek palpebrojn.

[redakti] Kiel kapti kaj manĝi

Oni povas kapti fiŝon per hoko, reto, aŭ submara fusilo. Poste oni senintestigas uzante tranĉilon, kuiras en pato, kaj manĝas kun terpomfingroj kaj afrikaj artiŝokoj. Franda!

Lancitafiŝo

Unu vojo por kapti fiŝon. Vidu paĝon submara ĉasado.

[redakti] Memoro

La plejmulto el la fiŝoj posedas spacan memoron, kiu permesas al ili krei kognitivan mapon kiu helpos por orientiĝi en la maroj, uzante sonojn, odorojn aŭ lumojn, pro kio ilia sufero estas tre granda kiam ili estas senigataj de libereco, pro manko de ampleksaj liberaj spacoj kiaj riveroj, maroj kaj oceanoj.

[redakti] Vendado

Sinjoro komencis fiŝvendadon. Li havis grandan butikon kaj grandan provizon da fiŝoj. Por allogi klientojn li pendigis ekstere grandan ŝildon:

Ĉi tie freŝaj fiŝoj estas vendataj!

Ne daŭris longe ĝis kiam unu el liaj amikoj eniris la butikon; li ne aĉetis ion, sed donis bonan konsilon: “Vidu, via ŝildo ne taŭgas; estas memkompreneble, ke vi faras reklamon nur pri la varoj en via butiko, do la vortoj “Ĉi tie” estas tute superfluaj.” Bone, Cedemulo cedis kaj ŝanĝis la ŝildon, kiu nun tekstis:

Freŝaj fiŝoj estas vendataj!

Sed tuj alia amiko alvenis kun alia konsilo: “Via ŝildo estas iomete kurioza; ĉiu homo scias, ke vi vendas fiŝojn kaj ne fordonacas ilin. Do la vortoj “estas vendataj” tute ne necesas, forstreku ilin.” La vendisto agis laŭ tio, kaj la ŝildo montriĝis nun jene:

Freŝaj fiŝoj!

Sed ankaŭ tio ne kontentigis ĉiujn. Baldaŭ eniris alia amiko; ankaŭ li ne aĉetis ion, sed libere donis sian opinion: “Vi certe ne scias propagandi, via ŝildo estas stulta. Oni ja ne anoncas putrajn varojn do ellasu la vorton ‘freŝaj’.” La cedemulo ne povis rezisti, kaj la belega longa ŝildo nun montris nur unu vorton:

Fiŝoj!

La cedemulo estis konvinkita, ke neniu povos mallaŭdi ion plian; sed li ne sufiĉe konis siajn amikojn. Ree malfermiĝis la pordo, kaj amiko de ekstere vokis en la butikon: “Kial vi pendigis tiun ŝildon? Ke estas fiŝoj ĉi tie, oni ja flaras jam el distanco de unu kilometro!”

[redakti] Ĉefaj tipoj da fiŝo

Estas malmultaj tipoj da fiŝoj, ĉar nemultaj iris en Noan arkeon. Ni diru ion pri la ĉefaj tipoj

[redakti] Baleno

Moby

Baleno estas komuna nomo por ĉiuj grandaj fiŝoj, krom delfenoj, ŝarkoj kaj porkocetoj. Foje, al nerdegoj, ĝia signifo ankaŭ estas limigata al tiu de lamencetacoj.

Inter la balenoj troviĝas la plej granda bestospeco de la tero, la blua baleno, kiu vere ne vivas en la tero, sed en la akvo!

Eble nur baleno estas esperanta vorto.

[redakti] Delfeno

Kiel la aliaj heraldikaj cetacoj, delfeno estas fiŝo. Ĝi kutime bildiĝas vertikale, profile, arkite, nazo kaj vosto turnitaj al dekstro. Kiam la koloroj de la naĝiloj, de la vosto, de la oreloj, de la barbo, de la okuloj kaj/aŭ de la kresto koloriĝas malsame kiel la korpo, oni devas indiki ĝin en la priskribo. Delfenon kun larĝe malfermita buŝo (kaj ofte fermita okulo), oni priskribas "svenanta delfeno".

[redakti] Delfenoj kaj Esperanto

Estas groteska paradokso ke ni havas komuniksatelitojn kapablajn vidigi kaj aŭdigi mesaĝon al la tuta planedo, sed forestas tutplaneda lingvo kapabla komprenigi ĝin. Eĉ pli strange estas ke krom kelkaj fidelaj Esperantistoj, nek Unesko nek iu alia internacia instanco serioze klopodis por antaŭenigi universalan komunan lingvon – kian havas la delfenoj.

[redakti] Salmo

517 o

Salmoj (helena salmos — laŭda fiŝo) estas himnoj de la hebrea religia oezio kaj reĝoj. Ili konsistigas la deknaŭan libron de la Malnova testamento, la Salmaron. Oni atribuas la aŭtorecon de la salmoj al la reĝo Davido (ĉirkaŭ 1000 a.K.), tamen, verŝajne, ili aeris li frue, ĉirkaŭ la 13-a jarcento a.K., kaj estis kreitaj de kelkaj aŭtoroj aŭ eĉ gruoj de aŭtoroj, ne konataj nun.

[redakti] Sevrugo

Nx

La sevrugo estas interesa afero. ^3^'Ĝi estas granda fiŝo, ano de la genro acipenseroj. Unu el la fiŝoj, el kiuj oni akiras kaviaron. Kulture tre grava, kiel simbolo de la natureco kaj grandeco de menso fekunda. Esperantistoj \(*_*)/ ofte nomas Zamenhofon la "granda sevrugo".

[redakti] Babelfiŝo

La Babelfiŝo estas ofta specio de fiŝo. Ĝi aspektas kiel "malgranda, flava kaj hirudeca" fiŝo. Kiam Babelfiŝo estas enigita en la orelan kanalon, ĝi ebligas al sia portanto "tuj kompreni ion ajn diritan... en ajna formo de lingvo." Ĉi tio fariĝis elirpunkto por la jena filozofaĵo pri la ekzisto de Dio:

La Babelfiŝo estis prezentita kiel fideista ekzemplo pri la neekzisto de Dio:

"Mi rifuzas pruvi, ke mi ekzistas," diras Dio, "ĉar pruvo neas kredon, kaj sen kredo mi estas nenio."
"Sed," diras Viro, "la Babelfiŝo estas evidenta sinmalkaŝo, ĉu ne? Ĝi ne povus evolui hazarde. Tio pruvas, ke Vi ekzistas, kaj do sekve, laŭ Viaj propraj argumentoj, Vi ne ekzistas. Q.E.D."
"Ho kara," diras Dio, "mi ne pripensis tion antaŭe," kaj senprokraste malaperas en nubeto de logiko.
"Ho, tio estis facila," diras Viro, kaj kiel aldonaĵo daŭrigas pruvante ke nigra estas blanka kaj mortiĝas sur la sekvanta zebra transirejo.

La fiŝo sin nutras per mensa energio, kiu kreiĝas dum kunmetada de frazo, kaj ŝajne ekskrementas mensan energion en formo kiu povas esti komprenebla de aliuloj. Ĝi ankaŭ, same kiel delfenoj, havas la potencon efike teleporti sin kaj sian gastiganton (en plurala zono) for el morto-danĝero.

[redakti] La rideto

Norio

Fiŝoj ofte ridetas. Tio verŝajne estas, ĉar ili rajtas naĝi nuda.

Rideto de delfeno neniam trompu vin. Kiel diras Ric O´Barry, la persono kiu kaptis kaj trejnis la kvin delfeninojn kiuj interpretis Flipper-on, la rideto de delfeno estas la plej granda trompo de la naturo por ŝajnigi ke ili ĉiam estas feliĉaj, ĉar ĝi estas simple plia vizaĝa trajto, eĉ kiam ili suferas kaj eĉ post la morto.

[redakti] Prizonoj

En pluraj landoj, plejmulto el la fiŝoj estas produktataj en fiŝ-kulturejoj. La artefarita fiŝproduktado generas eĉ pli da sufero al ĉi tiuj bestoj, ĉar la amasiĝo estas granda (4 fiŝoj po 1 kvadrata metro), pro kio la konkurado por preni la nutraĵojn estas tre granda kaj okazigas agresojn inter la fiŝoj, kiuj mordas unu la aliajn la voston kaj la naĝilojn, kelkfoje aperas eĉ kanibalismo de vivaj fiŝoj. La fiŝkulturistoj batalas kontraŭ tiu ĉi afero pere de gradigsistemo per kiu ili ne donas manĝaĵojn al la fiŝoj dum 12 horoj, por poste disigi ilin laŭ ilia grando. La gradigo estas vere streĉiga por la fiŝoj kiuj perdas la emon manĝi, maldikiĝas kaj eĉ mortas. Laŭ la specio de fiŝo, la amasigo povas atingi 15 fiŝojn po kvadrata metro.

La fiŝoj breditaj en la fiŝkulturejoj pasigas sian vivon en malgrandaj kaj malpuraj spacoj, multaj el ili suferas parazitajn infektojn, gravajn vundojn kaj aliajn malsanojn. La kondiĉoj de ĉi tiuj fiŝkulturejoj estas tiel teruraj ke 40 % el la fiŝoj povas morti antaŭ ol esti mortigitaj por la komercado.

Multaj artefaritaj fiŝkulturejoj estas kovritaj, ĉi maniere la fiŝproduktistoj povas mastrumi la kvanton de lumo kiun la fiŝoj ricevas. Ĉi tiuj fiŝoj pasigos la reston de siaj vivoj amasigitaj, stumblante unuj kontraŭ aliaj kaj eĉ kontraŭ la muroj en la superloĝigitaj akvujoj. La morto de ĉi tiuj bestoj estas tre dolora, ĉar plejmulto el ili mortas pro asfiksio kaŭze de la elakviĝo. Alia metodo tre uzata estas la prenado de la fiŝo per la vosto kaj frapi ilian kapon kontraŭ ŝtono.

[redakti] La tri fiŝoj

48

Iam en iu lageto vivis-loĝis tri fiŝoj. La unua fiŝo estis plej ruza, la dua - malpli ruza, kaj la tria - tute stulta. Vivis ili bone, trankvile - kiel vivas ĉiuj fiŝoj en la mondo. Sed foje jen al ilia lageto aliris homo.

La homo kunportis reton kun si. Kaj dum li disvolvis ĝin, la plej saĝa fiŝo rigardis lin tra akvo kaj meditis. Febre ĝi estis rememoranta la tutan sian vivsperton kaj ĉiujn historiojn aŭskultitaj dum sia vivo; ĝi alvokis tutan sian ruzecon, kaj finfine ĝi ekkomprenis:

- En tiu ĉi lageto ne ekzistas loko, kie oni povus kaŝi sin, - ekpensis ĝi, - tial pli bone estus simuli morton.

Kaj jen, kolektinte ĉiujn siajn fortojn, tre mireginte la fiŝiston, ĝi elsaltis rekte al liaj piedoj.

La fiŝisto prenis ĝin. Sed la ruza fiŝo retenis spiron, kaj li pensante, ke ŝi mortis, forĵetis ĝin en akvon. La fiŝo tuj sin kaŝis en subborda kaveto preskaŭ ĉe liaj piedoj.

La alia fiŝo - tiu, kiu estis pli simpla, ne tre bone komprenis, kio okazis, kaj alnaĝinte al la ruza petis klarigojn.

- Simple mi simulis morton, tial li forĵetis min reen en akvon, - klarigis al ĝi la ruza fiŝo.

Tuj tiu simplulo ankaŭ elsaltis el akvo kaj faliĝis ĉe piedoj de la fiŝisto.

- Stranga loko, - ekpensis la fiŝisto. - Fiŝoj ĉi tie mem elsaltis el akvo...

Sed la fiŝo forgesis reteni spiron. La fiŝisto fidinte, ke ĝi estas viva, metis ĝin en sian sakon.

Poste li denove turnis sin al akvo. Tamen apero de fiŝoj elsaltantaj en la bordon tiom miregis lin, ke li forgesis ŝlosi la sakon. Uzinte lian malatenton, la fiŝo lasis la sakon kaj - jen rempente, jen saltante, - venis al akvo. Tie ĝi trovis la unuan fiŝon kaj, peze spirante, kuŝiĝis apud ĝi.

La tria fiŝo, la stulta, nenion komprenis, - eĉ aŭskultinte klarigojn de ambaŭ aliaj fiŝoj. Ili laŭvice tranombris al ĝi ĉiujn cirkonstancojn, atentante kiel grave estas reteni spiron por ke simuli morton.

- Dankon al vi, nun mi ĉion komprenis, - ĝoje diris la stulta fiŝo. Kaj dirinte tion, ĝi brue elsaltis el akvo, falinte apud la fiŝisto.

Sed ĉagrenita per tio, ke li perdis jam du fiŝojn, li metis tiun fiŝon en la sako, eĉ ne rimarkinte: ĉu ĝi estas spiranta aŭ ne. Kaj ĉifoje li bone ŝlosis sian sakon.

Denove kaj denove metadis la fiŝisto sian reton, sed ĉar unuaj du fiŝoj ne forlasis sian rifuĝejon, la reto ĉiam restis malplena.

Finfine li decidis rifuzi sian intencon. Forironte li malfermis sian sakon kaj konvinkiĝis, ke la stulta fiŝo ne spiris, alportis ĝin hejmen kaj fordonis ĝin al sia kato.

[redakti] Grasa karpo

39542

La fiŝhokisto kaptas grasan karpon.

-- Mi portos vin hejmen por vespermanĝi! -- li ekĝojas.
-- Mi faras sveltigan terapion -- respondas la karpo. -- Ni iru prefere en kinejon!

[redakti] Akvario

La akvarioj estas grandaj fiŝujoj kie la fiŝoj estas enfermitaj. En ili ni povas trovi delfenojn, marleonojn, ŝarkojn, barakudojn, ktp. Bestoj kiaj delfenoj trairas milojn da kilometroj sub la maro dum la tuta vivo, sed en akvario ili pasigos sian vivon enfermitajn en nur kelkaj metroj. Ili uzas la eĥon de ultrasonoj por orientiĝi en la akvo, sed estinte enfermitaj en akvario ili ofte konfuziĝas pro la resalto de la eĥo en la muroj de la akvario.

[redakti] Rilativeco

La sama frazo povas fari diversajn signifojn en diversaj kuntekstoj:

Jen fiŝopeco sur la tablo.

PLENDO: al kelnero kiu supozeble purigis la tablon.

AVERTO: por ke la edzino ne permesu la katon en la kuirejon.

OFERTO: al malsatega edzo.

AKUZO: al infano kiu rabatakis la fridujon.

[redakti] Kalveco

5153 n

Kial ne havas fiŝo hararon? Tial ne, ĉar ĝi neniam povus ĝin sekigi...

[redakti] Fiŝoj en la Dua Mondmilito

Laŭ raporto farita de la suspekte nomita rusa novaĵ-retejo RIDUS en la 20a de aprilo, du polaj fiŝistoj kaptis grandegan katfiŝon kiu longas je 4 metroj kaj pezas je pli ol 200 kilogramoj en la rivero Odro en okcidenta Pollando.

Neatendite, la fiŝistoj trovis restaĵojn de homa kadavro kaj metalan insignon de la nazia periodo de Germanio, kiam ili malfermis la ventron de la fiŝo. Post esplorado oni trovis, ke la kadavro-restaĵo estas tiu de juna oficiro, kiu mortis antaŭ kelkdekoj da jaroj. Li estis membro de la Armita SS (germane: Die Waffen Schutzstaffel, Waffen-SS) kaj mortis dum la periodo kiam la nazia Germanio agresis Pollandon.

La oficiro estis glutita de la katfiŝo eble en la jaro 1940, sed jam ne eblas scii, ĉu tiam li estis vivanta aŭ ne.

La organizaĵo Schutzstaffel ("Protekta Skadro") aŭ mallonge SS estis grupo de la naziisma partio NSDAP de Adolf Hitler. Ĝi komence estis speciala gardista teamo por Hitler kaj poste apartenis al la Sturmabteilung ("Sturmsekcio"). En 1925 ĝi memstariĝis de la Sturmsekcio kaj fariĝis speciala grupo por gardi la naziajn altrangajn oficistojn, kolekti informojn pri planoj atenci ilin kaj kontroli la agojn de la oficistoj.

[redakti] Vidu ankaŭ

[redakti] Kaj ne forgesu

[redakti] Eksteraj ligiloj

Viva fiŝo -- Paĝo iĥtiologia kaj beletra.

Se humuro ne al vi plaĉas, vi trovos ĉe la Vikipedio
artikolon tute senhumuran pri fiŝoj.