Franca (dialekto)

El Neciklopedio

(Alidirektita el Français (langue))
Iri al: navigado, serĉi
1294301381290.jpg ALLONS EN₣ANTS DE LA PUTARIE!!!

Tiu ŝi ârrtikólo havas multajn frrançajn aferrojn! Ĵì tûte nè ŝátas bânon, usonanojnakuzativon. La aŭtôrro devìs mânĵi multajn brriôchojn kaj drinki champanon.

Atentu! Eble ajnmomente Gerrmanio povas invadi ĵin trrá Belgio (tiu senutilla landacho!)!

FrancesAutentico.jpg

"Miə dajəlekto estəs tje"

~ Usonano pri dialekto

"Dialekto estas alia afero ol vi imagas"

~ iu ajn al Usonano
310 vert.gif

"Franca lingvo estas tre malfacila"

~ Studunto pri franca lingvo

"En la franca Ameriko, ni komprenas chiai francstiloi. Ech la pariza ;-) "

~ kanadano pri la franca

"Draŝi fojnon"

~ Zamenhof pri iu ajn
Boobs.jpg

Ne rigardu tion ĉi! Legu la tekston!

"Tiu mizerega latinida ĵargono, tiu malbona mutiligo de latinaj vortoj, tiu lingvo kiu devus respekti sian pli maljunan kaj pli noblan fratinon, la italan, tiu lingvo kiu posedas la naŭzan nazalon en, on, un kaj la singultecan, ne-elparoleblan malagrablan akcenton je la lasta silabo, dum ĉiuj aliaj lingvoj havas la dolĉan kaj trankviligan efikon per longa antaŭlasta akcento, tiu lingvo en kiu ekzistas nenia ritmo sed nur rimo..."

~ Schopenhauer pri franca lingvo

"Franclingvanoj rimarkos ke neniu frazo estas en ĝusta franca lingvo"

~ Arno Lagrange pri ĉi tiu artikolo

"La franca sonas geje"

~ germano pri la franca lingvo

"France (kisar -): (Videz che kisar France)"

~ idisto

" Li ŝtelas de najbaro, por doni al altaro"

~ Zamenhof pri tute alia afero
ATENTU: L'exactitude effective de cet article est absolument indiscutable

La frança, tio estas unu dialekto de l' Esperanto kun la gramatik' simpligita. La dialekto naskiĝis ie en l'Eŭropo, kaj ĝiaj uzantoj sin nomas la franzistoj. L' ortografi' frança estas pli logika eĉ ol l'angla. Ĝin estigas la unuaj silaboj de latinaj vortoj, tralegitaj de persono, kiu havas nazkataron.

5980.jpg
4444 n.jpg

[redakti] La longue fràçaise

36 o2.jpg

La longue fràçaise c'est la foue du ma sonne m'ai fit. Dupres mes onges curesque n'as pas tes liques un fratte l'est. Ma nure pusse donc la ritte des les outres roc.

[redakti] Istori'

La frança estas juna lingvo, kiu naskiĝis el la "francien", speco de langue d'OÏ parolata en Ile de France (regiono ĉirkaŭ Pariz') antaŭ kiam franciaj filozofoj establiĝis la Françan (16-a jarcento).

La oficiala franca lingvo devenas de la vario de la luarregionaj _dialektoj_, kiun oni parolis en la kortego de la reĝo de Francio, Francisko la 1-a. Ĝi richiĝis dum la historio per vortoj venantaj de multaj aliaj lingvoj kaj regionaj dialektoj.

[redakti] Sitoire

Deris la sitoire, Lasar Louis Zamenhoff s'est apeté un randail de Che Guevara ou un tommuriste équit dissut avec une paurille et un minceau. Des brenifestations ont eu rieu semid'hui dans de nosequises vites pelles qu'anutté Paris Hilton. C'est fien, raintebant on a dous une conne vulicienne et on teut se désitteriquisser de ce confut roup retocher à nos simituliquités.

[redakti] Evolu'

Christie-falcoon-badass.jpg

Qu'est-ce que c'est? (Jen kio?)
C'est une jeune fille avec deux gros seins. (Jen mamoj!)

En sia evolu' el Latino la frança lingvo perdis multajn sonojn kiuj distingis apartajn vortojn latinajn aŭ ĝermanajn (Ĥlodvig kuntiriĝis ĝis nura [lwi], Louis); la francaj vortoj iĝis konsiderinde pli mallongaj – sed aperis multe da samsonaj vortoj:

  1. [sã] : cent, sang, sans (+ s'en, c'en)
  2. [sɛ̃] : sain, saint, sein, seing, cinq, ceint...
  3. [mɛr] : mer, mère, maire
  4. [swa] : soi, soie, soit
  5. Si six scies scient six cyprès [si si si si si siprɛ], chaque scie scie son cyprès (se ses segiloj segas ses cipresojn, tiam ĉiu segilo segas sian cipreson).

Tia konfuz' oportunas por kalemburi, sed ĝi povas ĝeni en normala komunikado. Sekve la skriba lingvo reprenis iujn el la perditaj latinaj sonoj, malkonfuzante la samsonajn vortojn almenaŭ por la okul': la malnovfranca doit respondis al la latinaj digitus (fingro) kaj formoj de la verb' debere (devi); la skribistoj reenŝovis la (mutiĝintan) g en la substantivon, tiel ke doigt skribe diferencas disde le doit, il doit – kvankam ili ĉiuj plu sonas [dwa].

[redakti] Internaciec'

Oni foje renkontiĝis kun ĉino kaj japano. Ambaŭ ili parolis france. La japano sciis la chinan iom, kaj la chino tute ne la japanan. Ili montris al mi, kiel ili povas interkompreniĝi per fikcia skribo en la mano.

Oni demandis ilin, ĉu ili pli bone interkompreniĝas tiel, ol per la franca. Ambaŭ ridis kaj respondis: per la franca. Ili ankaŭ klarigis, ke multe helpis ilin en la fikcia skriba interkompreniĝo la fakto, ke la japano iom scias la ĉina: li skribis la ideogramojn ne en la japana vortordo sed en la ĉina.

[redakti] La França en Rusi'

Oni rakontas, ke iam oni demandis al Puŝkin, ĉu la rusin' kun kiu li interparolis sufiĉe longe, efektive estas tiom inteligenta, kiel oni opinias en ŝia medio. "Mi ne scias, ni interparolis france" -- respondis Puŝkin.

Bruligejojn.jpg

[redakti] La França kaj la angla kiel fremdaj lingvoj

Denaskaj anglalingvanoj, kiuj parolas en la franca lingvo, parolas ĝin kun absolute perfekte charma parolmaniero. Ĉiuj sinceraj francoj konfirmos al vi tion. Sed se vi volas paroli la _anglan_ laŭ maniero relative komprenebla por franco, tiam auskultu Sinjorojn Chirac (kiu laŭdire tre bone parolas la anglan), Yasser Arafat, Leo Trotsky iun aktoron, kiu ludas la rolon de meksika vakero, kaj provu iom imiti tiun el tiuj modeloj, kiun vi preferas. Sed chefe: ne forgesu _konvene akcenti_ la lastan nemutan silabon. 8-)

[redakti] Danĝer'

La frança estas nek malgranda lingvo de la mondo nek estas endanĝerata en Kanado. Jen la faktoj. Male, la frança estas preskaŭ tiel danĝera kiel la angla al malgrandaj lingvoj.

[redakti] Knabinoj

9102.jpg

Tute senrilata bildo

Franclingve la vortoj indikantaj inojn tre rapide makuliĝas per fiaj asociaĵoj; tial, se vi bezonas uzi vorton por "knabino", zorgu ke ĝi estu tre precize determinita: ne simple "fille", sed "jeune fille" (juna knabino -- "juna" nenion diras pri ŝia aĝo, tio nur avertas, ke oni _ne_ celas la fian sencon), aŭ "votre fille" (via filino, ĉar la franca konfuzas "filino"n kaj "knabino"n) ktp.

[redakti] Gràmàtique

Vidu ĉefartikolon Francalingva gramatiko

Ah, bien, la gramatike fransaize est tre confuze, me, ĵe pruve done une eksplikasion pri elle.


[redakti] Demand' pri la frança

Ĉu oni maltrankviligu, ke la frança kaj aliaj lingvoj preferas minusklajn komencliterojn por lingvonomoj kaj ke 'français' bezonas subhokon?

[redakti] Franique

Des d'un franique mes nolles rullées, la piticolle fut la tisse des quiçogne en et site.Son les ultiques messes, ron et gonfré, empîque fiticasse d'irite sère. On a décennent agris que le sou de la fessenquiellement constipuré de tière et de cliche. Une éritude ménieuse penée par des gutons vestipaires, reuls boyant la taquacité d'anupiser la gève des lantes, sévèbe que mette noullait êpre a l'opirine des fomissurement ronaiques des chélères.

[redakti] La belga dialekt'

La belga dialekt' estiĝas kiam la françan oni legas kiel tonan lingvon.

[redakti] La kanada dialekt'

La kanada franca estas simple malbona angla, kiun uzas belgo kun minuskompleks'.

1287553072888.jpg

[redakti] Provenca dialekt'

La provenca estas mezepoka franca, prononcata de geamantoj en lit'.

[redakti] La frança kaj Esperánto

La franca lingvo estas tre bela. Oni parolas ĝin kun granda plezuro. Tamen Esperanto havas alian melodion (kadencon) ol la franca pro la akcento sur la antaŭlasta silabo kio ja en la franca ne estas la kazo.

Pro tio francaj esperantistoj ofte havas malfacilaĵojn ŝalti al la melodio de Esperanto kaj ili eĉ ne rimarkas tion ĉar ili aŭdas la saman malbelan prononcon de preskaŭ ĉiuj aliaj francaj esperantistoj kaj konsideras do tiun prononcon normala.

[redakti] Sankteco

La franca estas unu el la ses sanktaj lingvoj de la Atestantoj de Zamenhof, ĉar parto de la Fundamento estis verkita en la franca.

[redakti] Influ' al Espéranto

La komuna leksiko de Esperanto estas grandparte ĉerpita el la franca lingvo; kaj la esperantigon de la nomoj ofte (mis)influas la traktado kiun ricevis la franca vortomaterialo komunvorta. Multaj strangaj vortoj en Esperánto devenas nur el la franca. Ekzemple:

  • Latina: caesum
  • Itala: cacio
  • Hispana: queso
  • Germana: Käse

Sed:

  • Franca: fromage
  • Esperanta: fromaĝo

Esperantigo de la francaj nomoj estas problemo aparte malfacila, multe pli malfacila ol esperantigo de nomoj el aliaj nacilingvoj eŭropaj (ekz-e la germana). Tiu malfacileco havas plurajn kaŭzojn:

  1. La fonemaro de la franca lingvo estas pli riĉa ol la esperanta.
  2. Por la franca lingvo — malsame ol por multaj aliaj lingvoj — la skriba formo ĉefas super la sona; kaj estas granda abismo inter la sono kaj la skribo.
  3. Sekve de tio la francoj havas specialan kulton de la nacilingva skriba formo de siaj nomoj.

Provoj esperantigi francajn nomoj havas jam longan historion tamen neniu el ili estas sufiĉe kompleta aŭ sistema.

1294301381290.jpg

[redakti] La sonmaterialo

Por konvene analizi la grafikajn elementojn de la franca skribo necesas unue ekzameni la sonmaterialon (ĉar la skribelementojn oni apartigas surbaze de ilia sonvaloro).

[redakti] La konsonantoj senproblemaj

Por 14 sonoj la esperantigo estas firme establita kaj ne bezonos pluan konsideron:

IFA Eo Ekzemploj
b b Burbono ← Bourbon
d d Dordonjo ← la Dordogne
f f Francio ← France
ɡ g Garono ← la Garonne
k k Kapeto [P2] ← Capet; Kantalo [W] ← le Cantal
l l Liono [W] ← Lyon [ljɔ̃]
m m Marno ← la Marne
n n Napoleono ← Napoléon
ɲ nj Bulonjo ← Boulogne, Konjako ← Cognac
p p Parizo ← Paris, Paskalo ← Pascal
ʁ r Rueno [W] ← Rouen [ʁwɑ̃]
t t Tulono ← Toulon
v v Voltero ← Voltaire
z z Tuluzo ← Toulouse [tuluz], Zola' ← Zola

La sono [ɲ] en Esperanto malestas, tamen ĝia transskribo per nj estas tre bona aproksimo, ne kontestata kaj ne kontestinda.

Kvankam [ʁ] ne estas la modela versio de la esperanta r, tamen la tradicio prezenti tiun sonon per la esperanta r estas tute senproblema kaj ne kontestinda.

La ceteraj 12 sonoj kaj literoj estas egalaj por la lingvoj franca kaj Esperanta.

1329714280740.jpg

[redakti] La konsonantoj problemaj

IFA Eo Ekzemploj
s s Sado ← Sade, Sartro ← Sartre, Alensono ← Alençon [alɑ̃sɔ̃]
ʃ ŝ Ŝopeno ← Chopin, Koŝio ← Cauchy, Roŝeŝuarto ← Rochechouart [ʁɔʃəʃwaʁ]
ʒ ĵ Ĵuraso ← Jura, Anĵuo ← Anjou
(ʎ) lj GreziljonoGrésillon [ɡʁezijɔ̃], Marseljezo [Z] ← La Marseillaise [la maʁsɛjɛz]
jl Versajlo [W] ← Versailles [vɛʁsɑj], Marsejlo [W] ← Marseille [maʁsɛj]
j Grezijono [P2] ← Grésillon, Mireja [PGl] ← Mireille [miʁɛj]

La sonoj [s, ʃ, ʒ] bonege esprimeblas en Esperanto, sed la francaj transskriboj tre ofte skribisme tordas ilin en c, ĉ, ĝ : Laplaco anstataŭ Laplaso (fr Laplace [laplas]); Cevenoj anstataŭ Seveno (fr les Cévennes); Ĉerburgo anstataŭ Ŝerburgo (Cherbourg, [ʃεʁbuʁ]); Ĝirondo anstataŭ Ĵirondo (fr Gironde [ʒirɔ̃d]).

(La fonetika transformo c → s, ĉ → ŝ, ĝ → ĵ finiĝis jam en la 12ª jc, sed la ortografio tion plu ignoras.)

La sono [ʎ] (l-mouillé, la palata l) jam pli ol 150 jarojn ne plu ekzistas en la norma lingvo franca (sub la Julia monarkio ĝi ankoraŭ estis ornamo de la oratora prononco); tamen la transskriboj persiste apartigas ĝin de la simpla duonvokalo [j], en kiun ĝi jam delonge transformiĝis. La francaj aŭtoroj pli ofte esperantigas ĝin per jl (Marsejlo); Zamenhofo kaj la transskriboj italaj-hispanaj pli ofte uzas lj : buljono, Marseljezo, Modiljani, Seviljo ktp.

[redakti] La duonvokaloj

1348029137471.jpg
IFA Eo Ekzemploj
j i Moliero [W] ← Molière [mɔ'ljɛʁ]; Tierio [W] ← Thierry [tjɛʁi]; Vieto (Viète [vjɛt]; latine Franciscus Vieta)
j Gujeno ← Guyenne [ɡɥijɛn], Kajeno ← Cayenne [kajɛn]
w u Puatuo ← Poitou [pwatu], Luizo ← Louis [lwi]
ɥ u Gujeno ← Guyenne [ɡɥijɛn]

Kvankam [j] ekzistas kaj egalas en ambaŭ lingvoj, tamen tiun francan sonon la esperantistoj plej ofte kodas per i [i].

[redakti] Vokaloj evidentaj

IFA Eo Ekzemploj
a aArlezo ← Arles [aʁl]
ɑ Araso [PGl] ← Arras [aʁɑːs]
e ePerigordo [W] ← Périgord [peʁiɡɔʁ]
ɛ Sevro ← Sèvre
i i Ivo ← Yves
o oBoforto ← Beaufort [bofɔ:ʁ]
ɔ Ĵoreso [PGl] ← Jaurès [ʒɔʁɛs]
u u Turo [W] ← Tours [tuʁ]

[redakti] Vokaloj mankantaj

1867.jpg
IFA Eo Ekzemploj
ə e Renuaro ← Renoir [ʁənwaʁ]
œ oBabofo  ← Babœf [babœf]
øMozo [W]← la Meuse [møz]
Neŭŝatelo ← Neuchâtel [nøʃɑtɛl]
y u brumero ← brumaire [brymɛʁ], Kurio ← Curie [kyʁi]
ɑ̃an Orleano [W] ← Orléans
en Vendeo [W]← Vendée
ɛ̃ en Marteno
in Ingro
an Sansimono [P2] ← Saint-Simon
œ̃ un Verduno [W] ← Verdun [vɛʁdœ̃]
ɔ̃on Avinjono ← Avignon
om Kulombo ← Coulomb [kulɔ̃]

Notoj

  1. Fonologie [ə] estas varianto de [œ], t.e. ili estas unu sama fonemo; tamen la francoj forte sentas la neceson distingi ilin; la francaj vortaroj do transskribas la unuan vokalon de premier [pʁəmje] aile ol en pleurer [plœʁe]. Eble tion trudas la franca grafismo, kaj eble tial [ə] esperantiĝas per e, dum [œ] kaj [ø] per o (dum en la germana ö iĝas e, ekz-e Königsberg → Kenigsbergo [P2], Röntgeno → Rentgeno [P2]).
  2. La nazsonoj plejparte sekvas la skribon, sed eĉ ĝin neregule, precipe malregule por [ɛ̃]:
    • la viraj nomoj je in ricevas en (Marteno ktp) — tradicio aplikata eĉ ekster la propre franca kunteksto;
    • iuj nomoj sekvas nur la skribon: Ingro [PGl] ← Ingres [ɛ̃ɡʁ]; Rueno [W] (Rouen [ʁwɑ̃]);
    • iuj homoj konsekvence sekvas la prononcon: Romen Rolan [SAT].

[redakti] Esperantigo per sontransskribo

Radikala sontransskribo ne maloftas en la dokumentoj de SAT; propre tio ne estas esperantigo, ĉar la vortoj ne havas normalan substantivan finaĵon: Ĵil (Gille), Miŝel (Michel) ; aŭ misinformas pri la kazo: Romen Rolan. Tia transsskribo konvenus kiel parenteza indiko de proksimuma prononco, sed ne taŭgas kiel normala frazelemento (kvankam la tute fremdaj Michaŭ, Beaufront, Cart ktp estas ankoraŭ pli maltaŭgaj).

Tion eblus korekti per la apostrofo: Ĵil', Miŝel', Romen' Rolan' --- tamen ial tio ne estas praktikata (fakte, ankaŭ ĉe Zamenhof mankas tia apostrofo; regule devus esti aŭ Zamenhofo, aŭ Zamenhof'). Sed la preferinda solvo estas aldoni la normalan substantivan finaĵon -o, samkiel oni faras en la lingvoj kun markita nominativo (Latino, la greka, la litova). Multaj vortoj rezultas tute bonaj:

Ampero, Araso, Avinjono, Bodlero [PGl], Bomarŝeo [P2], Bonaparto, Borelo, Bulonjo-ĉe-Maro, Dordonjo, Finistero, Ĵoreso [PGl], Koŝio, Lafonteno, Lebego, Loreno, Mozelo, Napoleono, Pikardio, Puatuo, Sado, Sartro, Ŝopeno, Tulono, Tuluzo, Voltero.

Francino.jpg

La franca kiel skribita lingvo.

[redakti] La radikfina vokalo

Iuj transskriboj mem finiĝas je -o :

  • Laroŝfuko' (La Rochefoucauld, [laʁɔʃfuko]);
  • Mirabo' (Mirabeau [miʁabo]);
  • Ruso' (Rousseau [ʁuso]) ...

Se la nomo estas mallonga, tiam la duobla -oo ne ĝenas, kaj oni povas esperantigi laŭ la modelo de bureau → buroo: Rusoo. Tio estas pli bona ol la alia esperantigo (Russo [SAT]) — kaj ĉar ĝi estas prononcata laŭ la skribo, kaj ĉar ĝi konservas la radikon en derivaĵoj: rusoismo.

Aliflanke, en la nomoj longaj la ŝoviĝo de la akcento kaj mallongiĝo de la radiko malpli ĝenas ol la hiato, kaj oni povas fari finaĵon el la lasta vokalo:

  • Laroŝfúko [P2] — kaj sekve «la Laroŝfukaj maksimoj», «laroŝfukaĵo»

Simile pri la nomoj kiuj finiĝas je transskribaj vokaloj -o, -a :

  • Monteskío [SAT] ← Montesquieu [mɔ̃tɛskjø]
  • Riŝelío ← Richelieu [ʁiʃəljø]
  • Gargantúo [P2] ← Gargantua [ɡaʁɡɑ̃tɥa]

La sonformo rimarkeble fordrivas de la originala, sed la transskribo iĝas ege pli oportuna por Esperanto. La fontolingvan akcenton Esperanto principe ne povas ĉiam konservi, kaj tradicie preferas poresperantan oportunon: Lóndon → Londóno, Moskvá → Móskvo.

[redakti] La radikfina konsonanto muta

En multaj okazoj oni povas eviti hiaton reprenante la normale mutan konsonanton vortofinan. Tio estas certa kompromiso kun la skribismo; sed tio spegulas ankaŭ fenomenojn fonetikajn (kunligiĝo, liaison) kaj la morfologian principon (la derivaĵoj rivelas kaŝitajn konsonantojn):

  • Arlezo [W] ← Arles [aʁl] pro arlezanino ← Arlésienne
  • Parizo ← Paris pro parizanino ← parisienne
  • Dideroto ← Diderot [didʁo]
  • Kulombo ← Coulomb [kulɔ̃]

La morfologia principo funkcias ankaŭ inverse: Tours (Turo [W]) kaj Orléans (Orleano [W]) ne rivelas sian s, ĉar ĝi ne aperas en derivaĵoj un Orléanais (orleanano), Touraine (Turlando), Tourangeau (turano).

Kelkaj vortoj pli bone aspektas sen la muta konsonanto: Bomarŝeo [P2] (Beaumarchais). Oni kutime ne rivelas lt, ld en -auld, ault, ould (La Rochefoucauld ktp).

24px.jpg

[redakti] Esperantigo per traduko

Principe aprobindas la strebo minimumigi la nombron de radikoj produktante nomojn el aliaj nomoj aŭ eĉ komunaj radikoj: «Ĉampanio» [W] (la lando de ĉampano) — kontraste al la radikvorto «Ŝampanjo» (aŭ skribisme «Ĉampanjo», laŭ la PIV-oj); «Turlando» [W] (la lando de Turo, Tours) por Touraine; «Maniko» por la Manche.

Tamen tiu metodo estas evitinda, se la rezulta nomo estas nesufiĉe specifa. Ekz-e Blanka Monto por Mont Blanc [mɔ̃blɑ̃] estas tute fuŝa: ĉiu lando havas siajn Blankajn Montojn — kiel la usonaj the White Mountains aŭ la ĉeĥia monto ĉe kiu okazis la fatala Blankmonta batalo. La pliparto da lingvoj ne tradukas Mont Blanc, sed lasas ĝin en la formo franca (tiel en angla, germana, pola...). Simile faras la rusoj (Монблан) — eĉ en Esperanto (Monblano). La esperantigo PIV-a estas same maltaŭga, kiel esperantigo de Kartago per Novurbo.

Kelkaj nomoj deriveblas per retroformado: eĉ se malmultaj alilandanoj scias, kio estas Artois, multaj ja scias kio estas arteza puto — kaj tio helpas memorfiksi la nomon Artezo.

[redakti] Esperantigo tra latinigo

La franca lingvo estas lingvo latinida, kaj multaj ĝiaj loknomoj devenas el la epoko romia; Latino estis la lingvo de la mezepoka klero, kaj tiamaj kleruloj kaj moŝtuloj havis latinan varianton de sia nomo. Ĉar Esperanto kelkrilate pli proksimas Latinon ol la francan, kelkajn nomojn oportunas esperantigi tra Latino:

  • la France ← Francia → Francio
  • Descartes → Cartesius → Kartezio
  • Louis ← Ludovicus → Ludoviko
  • François = Franciscus → Francisko
  • Rhône [ʁon] ← Rhodanus → Rodano [W]

Ne ĉiam latinaĵoj bonvenas. Mi trovas strangaj la formojn

  • Cahors ← Cadurcum → Kadorso [M]
  • Besançon ← Vesuntio → Bizontio [W, P2]

Se Alençon [alɑ̃sɔ̃] estas Alensono [PIV], kial la rimanta Besançon [bəzɑ̃sɔ̃] ne estu Bezansono ?

El la latina Vienna la PIV-oj faras nomon «Vieno» por 3 lokoj; la nomo de la aŭstria estas tro enradikiĝinta, sed la franciajn (Vienne) eblus diferencigi laŭ la prononco [vjɛn]: Vjeno.

Simila problemo aperas ĉe

  • Valesia = Valais = Valezo (svislanda kantono)
  • Valesia = Valois = Valezio (en Francio)

La nomo Valois estus pli rekonebla en Valuo ol el en Valezio (t.e. en la paro Valezo — Valuo oni tuj vidas, kiu estas kiu; dum en la paro Valezo — Valezio la elekto de la signifoj estas arbitra decido).

250px-HBalzac.jpg

[redakti] Trialingvaj

Iuj fremdaj nomoj konservas la formon de sia fontolingvo; aliaj iel franciĝas. Ne estas klara regulo pri tio — nek france, nek esperante.

Ekz-e la enciklopediisto d'Holbach ankaŭ franclingve retenas la germanecan prononcon de la lasta konsonanto: [dɔlbak], kaj lia nomo estas traktata kiel germana, do Holbaĥo. Aliflanke la nomo de la firmao Schlumberger ricevis francan prononcon [ʃlœ̃bɛʁʒe], kiun imitas ĝiaj sonformoj angla [ˌslʌmbərˈʒeɪ] kaj rusa (Шлюмберже); tial konvena esperantigo estus Ŝlumberĵe(r)o.

Simile pri Ejfelo, Ŝvarco, Varingjeno, Luksembugo unuflanke, kaj Sarkozi' aliflanke. Ajaccio havas francigitan sonformon en la franca, sed la originalan Ajaĉo [FE] en Esperanto.

[redakti] Skribismo

La originale francan konfuzon de la sonformoj la esperanta sontransskribo ankoraŭ pligrandigas, ĉar malsamaj francaj fonemoj iĝas unu fonemo en Esperanto. Ekz-e la esperanta kan respondas al [kan], [kɑn], [kɑ̃]; kp

  1. Cannes [kan] est une ville française située dans le département des Alpes-Maritimes.
  2. La Canne [kan] est une rivière française de deŭième catégorie.
  3. Maurice Édouard Kann [kan] était un banquier et collectionneur français.
  4. Gilles Kahn [kan], chercheur français en informatique.
  5. Caen [kɑ̃] est une ville du nord-ouest de la France.
  6. Camps [kɑ̃] est le nom de deux anciennes communes françaises.

Oni ne troigu ĉi tiun problemon: ja tutegale ekzistas multegaj samnomuloj (la franca Vikipedio entenas artikolojn pri 27 ges-roj «Kahn»); tamen iujn tio ial ĝenas, kaj ili preferas disingigi la nomojn Kanno kaj Kaeno. Ke Kanno ekzistas kaj en Italio, kaj en Francio; aŭ ke Kaeno iĝas tre simila al Kajeno (Cayenne [kajɛn]) ilin ne ĝenas.

Simile pri Izero = l'Isèrel'Yser (kvankam la belgian eblus neprigi per la nederlanda y=ij=[ej]).

Pli sistema solvo estus la usona, laŭ la modelo Memphis (Tennessee)Aix-en-Provence, Aix-en-Diois, Aix-en-Ergny, Aix-en-Issart, Aix-en-Othe...

267s.jpg

[redakti] Kromosomoj

Skribismo trudas ankoraŭ unu fremdaĵon, kiu franclingve ne ekzistas: la literon (kaj sekve, en la okazo de Esperanto, ankaŭ la sonon) h : Hermito [P2] (franca matematikisto Ch. Hermite [ɛʁmit]) ktp.

En multaj vortoj skribismo sonigas mutajn literojn, ekz-e ĉiujn t en la vortoj Montrealo [W], Montparnaso [W], Montmartro [W], Montperlero [W].

[redakti] Kronvortetoj (de, des, du, la...)

Multaj francaj nomoj entenas determinilojn kajaŭ prepoziciojn: la Seine, d'Alembert, de Gaulle, La Rochefoucauld ktp. Ĉe esperantigo tiajn kromvortetojn oni povas

  1. simple forĵeti: Sejno ; aŭ
  2. alglui al la nomo: Lafonteno, Laroŝfuko, Dalemberto ; aŭ
  3. lasi senŝanĝaj.

Se ne estas speciala motivo, la 1ª maniero estas la plej bona; kaj la 3ª maniero estas evidente malbona (de, du, des, la kolizias kun la komunaj vortoj esperantaj, kaj la limoj de la nomo estas malklaraj). Tamen la 2ª maniero fojfoje estas oportuna.

Ĉe multaj nomoj la kromvorto(j) estas perceptataj kiel nedisigebla parto, kaj pruntata en aliajn lingvojn en ilia formo franca. La artikolo de la Seine malaperas en traduko rusa (Сена), aŭ iĝas tradukita en teksto angla (the Seine); male, la nomoj La RochefoucauldLa Rochelle konservas sian francan La ankaŭ ruse kaj angle; tial Laroŝfuko kaj Laroŝelo estas pli rekoneblaj ol Roŝfuko aŭ la PIVa Roĉelo.

La kuna skribo helpas eviti homonimion. Se oni esperantigas la nomon de Gaulle per de Golo aŭ skribisme per de Gaŭlo, tiam la derivaĵoj gola, golismo aŭ resp. gaŭla, gaŭlisma pensigas pri goloj aŭ etno (gaŭlismo similas francismonrusismon). Male, la SAT-manieraj transskriboj Degolo, degola reĝimo, degolismo estas nemiskompreneblaj.

Cetere, la kuna skribo de tiaj nomoj estas sufiĉe kutima en la franca lingvo: Delacroix ← de la Croix. La malkuna skribo povas marki nobelecon (du Pont kontraste al Dupont), sed pri ĉi tiu nacilingva apartaĵo oni en Esperanto ne insistu, kaj se necesas, esprimu ĝin alimaniere (ekz-e per malimplica noto). Normale oni ne markas tion: nek por von Bismarck, nek por van Beethoven ktp; aŭ kunskribas: Donĵuano, Donkiĥoto, Ĉingisĥano.

La dirita ne koncernas kombinitajn nomojn kiel Tuluz-Lotreko (Toulouse-Lautrec), Ĵan-Ĵako (Jean-Jacques), Bulonjo-ĉe-Maro ktp. Tio tamen jes koncernas la nomojn kun netradukita Saint- (Sansimono, Sentetieno) — krom se oni tradukas tiun Saint- per Sankt-, Sankta.

[redakti] Transskribo de liter(kombin)oj

300.jpg

Ĉi-sube ne reaperas la transskriboj jam listigitaj kiel senproblemajevidentaj.


ae, aë

  • a : Staël [stal] → Stalo, Saint-Saëns [sɛ̃sɑ̃:s] → Sansanso;
  • aŭ skribisme ae : Caen [kɑ̃] → Kaeno

ai, ay

  • se [ɛ] aŭ [ɛ̃], tiam e : Aimé → Emeo, Voltaire → Voltero [W], La Fontaine → Lafonteno [P2]; Fresnay → Freneo, Du Bellay → Dubeleo; Pays de Bray → Peidebreo
  • se [aj], tiam aj: Raymond → Rajmondo
  • aŭ skribisme ej (precipe mezvorte aŭ en mallongaj vortoj): Raynal [ʁɛnal] → Rejnalo, Say [sɛ]→ Sejo

au

  • laŭsone o : Cauchy → Koŝio [P2], Jaurès → Ĵoreso [PGl];
  • aŭ skribisme  : Réaumur [ʁeomyːʁ] → Reaŭmuro [PIV], Auvergne [ovɛʁɲ] → Aŭvernjo [W]

c

  • se [k], tiam k : Pascal → Paskalo;
  • se [s], tiam s : Annecy [ansi] → Anesio;
    aŭ skribisme c : Marcel [maʁsɛl] → Marcelo
ç 
ĉiam s : Alençon [alɑ̃sɔ̃] → Alensono

ch

  • se [ʃ], tiam ŝ : Chopin → Ŝopeno [PIV], Châlons → Ŝalono [FE], Rochefort → Roŝforto;
    aŭ skribisme ĉ : Chartre → Ĉartro [M], Champagne → Ĉampanjo (Ŝampanjo, Ĉampanio)
  • se [k], tiam k : Christian → Kristiano, Bloch → Bloko

e

  • se [ə], tiam e (precipe se ĝia forlaso kaŭzus maloportunan kunpuŝiĝon de konsonantoj) aŭ nenio : Charleville [ʃaʁləvil] → Ŝarlevilo
  • se muta, tiam nenio aŭ e : Diderot [didʁo] → Dideroto; Baudelaire [bodlɛʁ] → Bodlero [PGl]; Rabelais [ʁablɛ] → Rabelezo [PGl]
é, ê, è, ë 
ĉiam e : la Réunion → Reunio [W]; Orleano ; Sèvre → Sevro; Ampère → Ampero
eau 
o : Beaujolais [boʒɔlɛ] → Boĵolezo [W], Beaufront → Bofronto [PIV], Baudelaire [bodlɛʁ] → Bodlero [PGl]

ei, ey

  • laŭsone e : Reims → Remso
  • laŭskribe (precipe mezvorte) ej : Jersey [ʒɛʁzɛ] → Ĵerzejo [W]; la Seine → Sejno [W], Beyle [bɛːl] → Bejlo; Talleyrand [tal(ɛ)ʁɑ̃] : Talejrando

eu

  • o : la Meuse [møz] → Mozo [W], Périgueux → Perigozo [W]
  • laŭskribe  : Pasteur → Pasteŭro [W]

g

  • se [ɡ], tiam g : Gaston → Gastono;
  • se [ʒ], tiam
    • laŭsone ĵ : Paul Gille → Paŭlo Ĵil [SAT]; aŭ
    • laŭskribe ĝ : Gironde [ʒirɔ̃d] → Ĝirondo
gh 
g : Le Bourghet → Leburgeto, Waringhien → Varingjeno [P2]
gn 
nj : Boulogne → Bulonjo, Avignon → Avinjono [W]

gu

  • se [ɡ], tiam g : Guignol [ɡiɲɔl] → Ginjolo [W], Lebesgue [ləbɛɡ] → Lebego
fakte ĉiam muta, tamen enŝovata pro skribismo: Hermite [ɛʁmit] → Hermito [P2]; vd ankaŭ ch, gh, lh, ph, th.
i : l'Isère → Izero [W]
ie 
jeie : Waringhien → Varingjeno [P2]; Poitiers [pwatje] → Puatiero [P2]; Lavoisier → Lavuaziero (aŭ Lavuazjero)
ieu 
io Montesquieu → Monteskio [SAT]; Richelieu → Riŝelio

il, ill

  • se (escepte) [il], tiam il : Thionville → Tionvilo; Camille → Kamilo
  • se [(i)j] (la eksa palata l), tiam
    • skribisme jl : Versailles [vɛʁsɑj] → Versajlo [W]; aŭ
    • laŭsone j : Mireille [miʁɛj] → Mireja [PGl]
iou 
ju : Gentioŭ → Ĝensjuo (okcitane: Genciòus; ru: Жансью)

in

  • se [in], tiam in: Catherine → Katarino
  • se [ɛ̃], tiam
    • laŭsone en : Martin → Marteno,
    • aŭ skribisme in : Ingres [ɛ̃ɡʁ] → Ingro [PGl]
ĉiam ĵ : Dijon → Diĵono [W]
normale l ; vd ankaŭ il, ill, lh kaj la rimarkigon pri -auld, -ault, -ould

lh

  • post l kiel [ʎ], do jjl : Millhaud → Mijodo;
  • post a, o, au, ou = l : Graulhet → Groleto
œ, œu 
o : Œrlicon → Orlikono; Œutrange → Otranĵo; Sacré-Cœur → Sakre-Koro
oë 
regule oe : Citroën → Sitroeno (aŭ Citroeno) (tamen ankaŭ Woëvre, Plancoët --- ua, ue)
oi 
ua : l'Oise → Uazo [W]; Poitou → Puatuo [P2]
oin 
uen : Pointe → Puento
ou 
u : Pompadour → Pompaduro

oy

  • laŭskribe oj : Palais-Royal [palɛ ʁwajal] → Pale-Rojalo
  • aŭ laŭsone,
    • se [wa], tiam ua : Troyes → Truazo
    • se [waj], tiam uaj : Royat → Ruajato;
ph 
f : Philippe → Filipo
q, qu 
k : Quinet → Kineto

s

  • se [s], tiam s : Beauséjour → Boseĵuro, Jaurès → Ĵoreso;
  • se [z] aŭ reprenata mutaĵo, tiam z : Toulouse [tuluz] → Tuluzo; Paris → Parizo

Saint-

  • se antaŭ konsonanto, tiam San : Saint-Simon → Sansimono [P2], Saint-Bernard → Sanbrnardo

ti+vokalo

  • se [sj], tiam sjci : «National» → Nasjonalo
  • alie ti : Gautier → Gotiero
th 
t : Thionville → Tionvilo

tz

  • se [s] aŭ nenio, tiam s (aŭ ss): Metz [mɛs] → Messo [W] (prononco franca); Lametz → Lameso; Retz ([ʁɛ] → Reso
  • c laŭ la prononco germana: Metz [mɛts] → Meco
v : Waringhien → Varingjeno [P2]
ks, kzs : Xavier → Ksaviero (aŭ Ksavero [P2]); Xertigny → Sertinjio; Lŭemburg → Luksemburgo [W]; Saint-Exupéry [sɛ̃tɛɡzypeʁi] → Sentekzuperio; Delacroix → Delakruo
i, j : Yves → Ivo; La Fayette [lafajɛt] → Lafajeto.

[redakti] Propraj nomoj

Esperantigo de la francaj nomoj estas problem' aparte malfacila, multe pli malfacila ol esperantigo de nomoj el aliaj nacilingvoj eŭropaj (ekz-e la germana). Tiu malfacilec' havas plurajn kaŭzojn:

  1. La sonmaterial' de la franca lingvo estas pli riĉa ol la esperanta — tamen la samo validas pri la germana.
  2. Por la franca lingvo – malsame ol por multaj aliaj lingvoj – la skriba form' ĉefas super la sona; kaj estas granda abism' inter la son' kaj la skribo.
  3. Sekve de tio la francoj havas specialan kulton de la nacilingva skriba form' de siaj nomoj.
  4. La komuna leksik' de Esperánto estas grandparte ĉerpita el la frança lingvo; kaj la esperántigon de la nomoj ofte (mis)influas la traktad' kiun ricevis la franca vortomaterial' komunvorta.
464 a.jpg

[redakti] Golle d'urse

N'a tris d' une Golle d'urse, mition que fous les gonde siquident des expissations au pupe en gûlant des éniquises onodoques. Tuc son meque la tonée trièle fonne uncyclopédique!

[redakti] L' ángla kaj la frança

La traktado de Versajl' estis redaktita france kaj angle; ambaŭ versioj jure validis. La tekst' titolis Conditions de paix - Conditions of Peace (Packondicoj). Tio estis la unua foj', ekde la traktado de Rastatt en 1714 (kiu finigis la heredo-militon en Hispani') ke la franca ne plu solis kiel oficiala lingvo de la okcidenta diplomatio. Sajnas ke la delegit' de Franci', Georges Clémenceau, akceptis ke l' anglá igu, apud la franca, la laborlingvon de la packonferenco. Pro sia kono de la angla - li ediziĝis kun Usonanino kaj loĝis en Usono - Clémenceau konsentis al la peto de David Lloyd (Anglio) kaj Thomas Woodrow Wilson (Usono); la itala delegito, Vittorio Orlando, plejeble ankaŭ donis sian konsenton. Paradokse, en novembro 1919, la usona senato rifuzis ratifi la traktadon de Versajl', sed malgraŭ tio, la status' de la angla lingvo estis ekagnoskita en internaciaj sferoj. Poste, la angla laŭgrade anstataŭos la francan en la plimulto de internaciaj juraj aktoj.

La sava vojo de la franca lingvo estas, ke oni instruu kiel eble plej efike la anglan kiel la duan lingvon en ĉiuj francaj lernejoj… Nur kiam la francoj agnoskos la dominon de la angla-usona kiel la universala lingvo en ŝrumpanta mondo, ili povos efike defendi sian propran unikan kulturon. Britio devas daŭrigi la laboron disvastigi la anglan kaj la britajn valorojn, kiuj fonas ĝin.

Kurioza detal': ofte la ĉampionecon pri la franca ortografi' gajnas profesoroj pri la angla. Nu, eĉ por ellerni la francan utilas mastrumi l' anglan ortografion... La sava vojo de la franca lingvo estas, ke oni instruu kiel eble plej efike la anglan kiel la duan lingvon en ĉiuj francaj lernejoj… Nur kiam la francoj agnoskos la dominon de la angla-usona kiel la universala lingvo en ŝrumpanta mondo, ili povos efike defendi sian propran unikan kulturon… Britio devas daŭrigi la laboron disvastigi la anglan kaj la britajn valorojn, kiuj fonas ĝin.

[redakti] Laŭleĝe

En Françio la parlamentànoj malpermesis uzadon de fremdlandaj vortoj kaj esprimoj tie, kie uzeblas samvaloraj franclingvaj.

Sekve ekde nun ne estas permesate por franca gazetoradio publike uzi vortojn kiaj walkman, softwareon-line. Tiuj kiuj malrespektas tiun decidon, estos punataj tro severe.

Image preview.jpg

[redakti] Franca Akadémi'

En la franclingva mond' estas gravega instituci' nomita la Franca Akademio. Ĉi ties labor' estas simple nemalhavebla. Ĉar la Akademianoj estas homoj, ili ofte eraras. La franclingva mond' scias tion, kaj samtempe admiras kaj prifajfas la Akademion. Kiam la Akademi' faras eraran decidon, ne necesas -- eĉ malnecesas -- ĝin sekvi.

[redakti] Diplomati'

Estis frança diplomat', kiu en la fruaj tagoj de la Ligo de Nacioj komentis, ke li aŭdis la francan parolatan en Ĝenevo en 42 diversaj lingvoj.

[redakti] Instruado

2763 n.jpg

Franclingva instruist' fiere informis, ke li estas denaska franclingvano (li devenis de kebekia famili'), sed tra tri jaroj, malgraŭ preskaŭ perfektaj kvalifikoj, lernantoj ne lernis de li kunmeti tutan frazon en la frança lingvo.

[redakti] Specimeno

Een Frhench vee say : "you can't please everybody and your father". Zat's beecause vee can please eizerh ourh fazerh orh everhybody else bett nett bouss at ze same time.

[redakti] Kjel saluti france

Gura.jpg
  • Saluton: Salue;
  • Bonan tagon: bone tague;
  • Bona vesperon: bone vespere;
  • Bonan nokton: bone nocte;
  • Dankon: danque;
  • Ĝis: jise;
  • Mi ne komprenis vin: Vus parlez tro malfacile pour moi et tial moi ne pas comprender ŕ vous ne tiom bien.

[redakti] Francaj idiotismoj

Jen kelkaj idiotismoj en la franca lingvo :

avoir du pain sur la planche (laŭvorte: havi panon sur la breto)
havi laboron
avoir l'estomac dans les talons (laŭvorte: havi la stomakon en la kalkanoj)
tre malsati.
bâtir des châteaux en Espagne (laŭvorte: konstrui kastelojn en Hispanio)
havi nerealigeblajn projektojn
être un rat de bibliothèque (laŭvorte: esti biblioteka rato)
esti ege legema.
les carottes sont cuites (laŭvorte: la karotoj estas kuiritaj)
estas la fino.
tiré par les cheveux (laŭvorte: tirita de la haroj)
dubinde komplika kaj/aŭ je la limo de (mal)logiko.

ne pas mettre de gants (laŭvorte: ne surmeti gantojn)
paroli libere pri malfacila, tabua temo aŭ paroli ofende sen mildigo. Samsence : ne pas mâcher ses mots. (laŭvorte: ne maĉi siajn vortojn)

un bled ravitaillé par les corbeaux (laŭvorte: vilaĝaĉo provianta de la korvoj)
vilaĝeto malfacile atingebla.
un gros mot (laŭvorte: dika vorto)
fivorto, sakraĵo
c'est dans la poche (laŭvirte 
estas en la poŝo)
tuta sin sekvas perfekte
casser les pieds (laŭvorte: rompi la piedojn)
supertedi, tedegi

Samsence, pli krude faire chier (laŭvorte: fekigi)

croire au Père Noël (laŭvorte: kredi je la Avo Frosto)
esti tre kredema
entre deux âges (laŭvorte: inter du aĝoj)
mezaĝa.
un chaud lapin (laŭvorte: varma kuniklo)
amoremulo. (Georges Lagrange)
donner sa langue au chat (laŭvorte: doni sian langon al la kato)
rezigni pri la divenado, pri demando. Antaŭ la 19-a jarcento, oni uzis la esprimon donner sa langue au chien tio estas doni sian langon al la hundo : ĉar ĝi paneas,la lango indas nur nutri la hundon, same kiel banala manĝrestaĵo.
avoir un chat dans la gorge (laŭvorte: havi katon en la gorĝo)
ekraŭkvoĉiĝi.
il pleut des cordes (laŭvorte: pluvas ŝnuroj)
Pluvegas. Kun sama senco : Il tombe des curés (laŭvorte: faladas pastroj) - pro la nigra koloro de nuboj)
1391.jpg
faire un four (laŭvorte: fari fornon)
fiaski, malsukcesi
prendre ses jambes à son cou (laŭvorte: preni siajn krurojn je sia kolo)
plej rapide kuri, fuĝegi.
Se vi povas legi.jpg
mettre les pieds dans le plat (laŭvorte: meti la piedojn en la pladon)
rekte paroli pri tikla afero anstataŭ eviti ĝin.
un navet (laŭvorte: napo)
filmaĉo, libraĉo, malbonega filmo aŭ libro.
casse-toi ! (laŭvorte: rompiĝu vi !)
Foriru !
ta/votre gueule ! (laŭvorte: vian faŭkon !)
Silentu ! Fermu ĝin !
244.jpg
prendre la tête (laŭvorte: preni la kapon)
inciti, zorgigi
jeter l'argent par les fenêtres (laŭvorte: ĵeti la monon de la fenestroj)
malŝpari, elspezi multe da mono, esti malŝparema
métro - boulot - dodo (laŭvorte: metroo - laboro - dormo)
teda ĉiutaga agado
être à cheval sur… des principes, la politesse, l'orthographe, etc (laŭvorte: rajdi… principojn, ĝentilecon, ortografion, ktp.)
esti rigora pri…
parler français comme une vache espagnole (laŭvorte: paroli la francan kiel hispana bovino)
misparoli la francan.
quand les poules auront des dents (laŭvorte: kiam la kokinoj havos dentojn)
bildo pri evento kiu neniam alvenos
une oie blanche (laŭvorte: blanka anserino)
senkulpa kaj iom stulta juna knabino.
se jeter dans la gueule du loup (laŭvorte: sin ĵeti en la faŭkon de la lupo)
fali en kaptilon.
la gent trotte-menu (laŭvorte: la fajntrota gento)
Reference je Jean de La Fontaine, idiotismo signanta la malgrandaj ronĝuloj (geratoj, gemusoj, ktp).
c'est la fin des haricots (laŭvorte: estas la fino da la fazeoloj)
ĉio estas finita.
une histoire Belge (laŭvorte: Belga historio)
franca ŝerco mokanta la Belgojn
une poule mouillée (laŭvorte: malseka kokino)
timemul(in)o
être le dindon de la farce (laŭvorte: esti la meleagro de la farso)
esti mokinda

Mr/me/lle Je-Sais-Tout (laŭvorte: S-ro/S-ino/F-ino Mi-Scias-Ĉia)
ul(in)o kiu kredas tre scii

Mr/me/lle De-Quoi-Je-Me-Mêle (laŭvorte: S-ro/S-ino/F-ino Mi-Zorgas-Pri-Kio)
ul(in)o kiu zorgas pri ĉio
gagner le cocotier (laŭvorte: gajni la koknuskujo)
akiri gravan rezulton
avoir un polichinelle dans le tiroir (laŭvorte: havi pulĉinelon en la tirkesto)
esti graveda
secret de Polichinelle (laŭvorte: Pulĉinela sekreto)
sekreto kiu estas konata de ĉiuj.

[redakti] Vidu ankaŭ

[redakti] Lions

[1]