FANDOM


"Ne mia estas la ĉevalo, min ne tuŝas ĝia falo"

~ Zamenhof pri indiana ĉevalo

"Por mi, al internacia lingvo apartenas internacia kulturo, ne nova indiĝena kulturo"

~ Jorge Camacho pri instruado de Esperanto al indianoj

Indianoj estas anoj de indio, kiuj loĝas en Indianio. Indiano ankaŭ estas konstelacio de tera ĉielo.

Indiano-lindos

HistorioEdit

Laŭ konspira teorio, la amerika Indiano estas parenca kun Mongolo kaj tial oni supozas, ke antau kelkdek jarmiloj la Mongola Imperio invadis Amerikon gvidita de Ĝingis Ĥano.

La indianoj de la Amerikoj devenas el granda popolo, kiu okupis la okcidentan duonsferon dum multaj jarcentoj antaŭ la alveno de Kristoforo Kolombo. Manifestaĵoj pri ilia grandeco; la majesteco de iliaj urboj kaj la nobleco kaj diverseco de iliaj kulturoj estas eltrovitaj en granda abundeco. Sed ĝis nun, la plej famkonataj scienculoj el la mondo nek povas tute traduki iliajn lingvojn nek malkaŝi la sekreton pri kiuj ili estis, aŭ el kie ili devenis.

La kroniko de iliaj vojaĝoj el la orienta duonsfero al la okcidenta estas skribita en la Libro de Mormon. Ĉi libro estas sankta historio, kiu priskribas la malfacilaĵojn, kiujn ili alfrontis forlasante Jerusalemon kaj koloniante novan landon. La Libro de Mormon ankaŭ montras, ke la Sinjoro gvidis ilin per sankta kompaso nomita "Liahono."

Post pluraj jarcentoj en la Amerikoj, ili fariĝis fortega popolo, parto el kiu, foriĝis de la Sinjoro kaj ekpersekutis la aliajn, inkluzive la profetojn, kiuj kuraĝe proklamis sian fidon al Kristo. Ĉi tiuj profetoj de la Amerikoj profetis, ke Jesuo naskiĝos de virgulino, sintransprenante la pekojn de la mondo; tiel, kiel atestis la bibliaj profetoj de la Sankta Lando.

La Libro de Mormon ankaŭ deklaras, ke la kredemuloj de Kristo devis refuĝi en izolitaj lokoj, kie ili baptiĝis kaj praktikis aliajn kristanajn instruojn. Iliaj profetoj ankaŭ instruis, ke la Savonto vizitos ilin en la Nova Mondo post lia morto kaj releviĝo.

Tamen, militoj interrompis la progreson de ĉi tiuj baraktantaj nacioj. Tiel, kiel la Biblio montras la konflikton inter la disciploj de la Sinjoro kaj tiuj, kiuj kruele subpremis ilin, egalmaniere la Libro de Mormon, verkita de la profetoj de la okcidenta duonsfero, kronikas la grandajn batalojn, kiuj okazis en la Amerikoj.

Foje, profeto nomita Samuel la Lamanido suprenkuris urbomuron por proklami penton al la tuta urbo. Li ekcriis "La glavo de la justeco pendiĝas super ĉi tiu popolo kaj ne forpasos kvarcent jaroj ĝis ĝi falos sur ĝin. Kaj nenio povas savi ĝin krom pento kaj fido al la Sinjoro Jesuo Kristo, kiu nepre venos en la mondon!"

La Libro de Mormon diras, ke tiuj, kiuj ne kredis je liaj vortoj koleris pri li kaj ĵetis ŝtonojn kaj sagojn lian direkton. Sed ili ne kapablis vundi lin per ili. Fine la profeto Samuel forkuris el la regiono.

Alia profeto de la Nova Mondo estis Mormon, la militista profeto, kiu kompilis ĉiujn sanktajn verkojn de sia popolo kaj faris kompendion sur foliojn aŭ maldikajn orajn lamenojn.

Ĉi tiuj lamenoj restis kaŝitaj subtere ĝis la moderna epoko, kiam mirakle ili eliris al la lumo por esti tradukitaj kaj prezentitaj al la mondo kiel dua atesto pri tio, ke Jesuo estas la Kristo.

Eŭropa koloniigo Edit

Koloniistoj forte modifis la vivon de Indiano. La anglaj disidentoj portis Puritanismon kaj tedigis ilin kontraŭ meleagroj. Multaj indianaj popoloj tute malaperis pro Kristanismo, importitaj elektronikaj iloj, turismo kaj sadomasoĥismo. Ne scieblas kiom da loĝantoj vivis en Ameriko antaŭ la alveno de eŭropanoj. Nombradoj okazis ofte nur kiam granda nombro de regionaj popoloj jam estis neniigitaj. Multaj popoloj malaperis post 1492 pro el Eŭropo kunportitaj religioj, sen ke iu eŭropanoj iam ekvidis ilin.

123 o

PolitikoEdit

La hispanoj kaj francoj celis _regi_ la indianojn, dum la angloj celis _ekanstataŭi_ ilin. La hispan-franca metodo estis komuna en Eŭropo ĝis antaŭ nelonge: la princoj intermilitis kaj ŝanĝiĝis, sed la regatoj restis en sia loko. Do inter ili estis la distingo de sklavigo kaj ekstermado.

La francoj aĉetis kelkajn indianojn el aliaj indianoj kiel jamajn sklavojn, sed neniam provis rekte iri kaj sklavigi ilin. La rezulto eksterdube estintus la malo... :-)

PrakulturoEdit

Ĉu indianoj estas ia intereso via? Kiujn tribojn vi taksas la plej ferocaj militistoj? Apachan, Irokezan, Komanchan? En kulturo kie la valoro de viro estis ĝuste kiom da homaj skalpoj li posedis la nivelo de sovaĝa feroco k militista lerto estis verŝajne iomete alta! Estas bedaŭrinde ke la nov-setlantojn daŭre atakis la indianoj k ke la indianoj ofte rigardis ilin kiel mortigendajn entrudantojn. Tamen iasence komprenebla. La indiana kulturo estis kulturo de militado k ĉasi setlantojn estis nur etendiĝo de iliaj kutimaj amuzaĵoj.

PacopipoEdit

Pacopipo estas indiana ceremonio, per kiu oni montras, ke ili ne volas plu militi. La ceremonio estas tabakfumado, ĉe kiu saman pipon fumas anoj de ambaŭaj flankoj de ĉesita milito. La pipoj mem estis sanktaĵo por ĉiuj triboj. Oni faris tiajn pipojn el sankta ruĝa ŝtono (katlinito), minita en la ŝtonminejo de Minesoto, kie oni observis neŭtralecon. Indianoj havis ankaŭ pipojn por aliaj ceremonioj, sed oni faris ilin el aliaj materialoj.

Krome, ili uzis alian ceremonion por sama celo: subterigi armilojn (arkojn, tomahokojn, ekzemple).

NuntempeEdit

La originaj loĝantoj de la landoj, indianoj, estas nur 3 %. Ili apartenas al kvin diversaj triboj, kaj iliaj malgrandaj vilaĝoj troviĝas tra la tuta lando. Sed bedaŭrinde, fine de 1989, iu grupo de politike manipulitaj indianoj, alpreninte la nomon Tucayana, kaŭzis multajn problemojn, okupante parton de la lando kaj militante kontraŭ la oficiala reĝimo.

ReligioEdit

Fragmenta kono pri ĉi tiuj antikvaj popoloj postvivas en la tradicioj buŝe transdonitaj, eĉ ĝis nun, inter iliaj posteuloj. Unu el la plej signifohavaj legendoj konservataj estas pri la "Granda Blanka Dio," kiu alvenis en Amerikon antaŭ ĉirkaŭ du mil jaroj. Ĉi tiu dio promesis iutage reveni.

Indiana saĝecoEdit

Blankulo preparas brullignon por la venonta vintro. Li demandas al sia indiana najbaro, ĉu laŭ li la jam proksima vintro severos. La najbaro respondas: “Iom.” Do la blankulo plu hakas lignon. Denove li starigas la saman demandon al la indiano, kiu respondas: “Jes, sufiĉe severa.” La blankulo plu hakas, segas, hakas, segas. Al la triafoje metita demando, la najbaro respondas: “Severegan vintron ni ja havos.” Tiam demandas la unua: “Sed per kiuj signoj vi povas antaŭdiri, kia estos la vintro?” “Ho, simple laŭ kiom da ligno stakiĝas ĉe via domo!”

4206 oa

KenuoEdit

Kiel la indianoj rimarkas ke sekiĝis la rivereto?

Tiel ke en tiu okazo post la kenuo leviĝas terura polvaĉo. ;o)

KritikemoEdit

Diris saĝa indiano al sia nepo: Ne kritiku alian homon, ĝis kiam mi iris mejlon en liaj mokasenoj!

— Kial, avo?

— Ĉar tiam vi estos for de li, kaj aldone, vi havos liajn mokasenojn.

Ĉu?Edit

La amerikano rajdas sur la amerika stepo, kaj vidas, ke indiano kuŝas sur la landvojo, kun la orelo al la tero.

- Kion novan, ĉefo? - demandas la amerikano.

- Granda blankulo kun ruĝaj haroj veturas per nigra Mercedes al sudo, en ĝi estas hundo, registra numero estas BRD 872.

- La alia ekmiras:

- Ĉu vi tiel precize analizis la vibron de la tero?

- Mi ne analizis. Tiu fihomo traveturis min.

0326 o

ĈevalojEdit

Bildigu al vi Indianon. Kion vi imagas? Sovaĝulon sur ĉevalo, ĉu ne? Sed la vero estas 180 gradojn for de la populara supozo, ĉar ĉevaloj ne estas indiĝenaj bestoj de Ameriko. Efektive, kiam hispanoj invadis fremdan landon de Ameriko, tieuloj tuj kredis, ke la surĉevalaj konkerantoj estas duonhomaj, duoncervegaj estaĵoj.

La indianoj tamen perfektigis ĉevalrajdadon post mallonga tempo (ŝajne ene de nur unu-du generacioj — de la fino de la 17-a jarcento, ni diru, ĝis la komenco de la 18-a). Sed tio estas afero historie lastatempa, laŭ la daŭro de indianeco.

KisadoEdit

"Ĉi tie mi legas, ke unu indiĝena gento konsideras surlipan kisadon maldeca. Kion vi opinias?"

"Tio dependas de tio, ĉu mi kisas amantinon aŭ bopatrinon!"

SocialismoEdit

En la nomo de Dio - kelk-cent miloj da indianoj volas havi al si tutan vastegan kontinenton. K mortigi ĉiun kiu volus kunloĝi ĝin kun ili. Ĉu tio por via socialisma konscienco povus esti justa afero!

PreriindianojEdit

La Preriindianoj estas la Usonaj Indianoj kiuj loĝas en la ebenaĵoj kaj la ondecaj montetoj de la Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj. Ties rimarkinda ĉevala kulturo kaj rezisto al hegemonio de blankuloj faris la Preriindianojn arketipon en literaturo kaj arto por usonaj indianoj ĉie ajn.

Seksuma vivoEdit

La aĝo de konsento por seksumado en Indianao estas 16. Proksima-en-aĝa escepto permesas al neplenaĝuloj al 14-15 jaroj de aĝo laŭleĝe konsenti sekson kun partnero kiu estas malpli ol 18 jarojn maljuna.