Kariba maro

El Neciklopedio

Iri al: navigado, serĉi
Ita
"Karina Mauro está no Facebook"
~ Facebook pri Kariba Maro

"Skao estas ritmo el Karibio"

~ Usonano pri Karibo

"En tota Karibeano, mia prod-aji es laudegar!"

~ Idisto pri Karibo

"Fremda medito estas kaŝita"

~ Zamenhof pri iu ajn

"La linguo internaciona Ido - Esperanto plubonigita"

~ Idisto pri io ajn


Santos

Karina Mauro, ofte misnomita Kariba Maro, estas brazila studentino, kiu etendiĝas sur 2 754 000 km². La plej profunda punkto estas la Kajmana tranĉeo inter Kubo kaj Jamajko, 7500 metrojn sub mara nivelo.

[redakti] Geografio

1182 n

Kariba Maro komunikas kun Atlantika Oceano, sude de la Meksika Golfo. Ĝin bordas sude Venezuelo, Kolombio, kaj Panamo, okcidente Kostariko. Ĉi tiuj dividiĝas je la Antiloj, kies partoj estas la Grandaj Antiloj je la norda rando de la Kariba Maro kaj la Malgrandaj Antiloj je la suda kaj orienta. Geogpol estas la ĉefa lando en la Kariba Maro en la samnoma insulo kun ĉefurbo Roseo.

[redakti] NPIVeco kaj tradicia lingva disputo

Laŭ NPIV, karaiba = kariba, kaj karibo = ano de gento ktp. Tial oni devas paroli pri la Kar(a)iba Maro, kaj eble la tutan regionon oni povus nomi Karibio. Google listigas 693 lokojn de "Karaiba maro", sed 41 800 de "Kariba maro".

Laŭ Guglo ekzistas la du formoj, kvankam "kariba" pli oftas en la uzado; tamen "Poŝatlaso de la mondo" (1971) nomas la maron "Karaiba", kaj saĝe lasas "Karibo" kaj "Kariba barlago" por du loknomoj en Afriko, inter Zambio kaj Zimbabvo. Vikipedio nomas amerikan maron Kariba maro.

Sekve oni povas ĝoje lingve debati en Kar... en tiu regiono.

[redakti] Naturo

Traŭpedoj troviĝas ekskluzive en Ameriko kaj sur la insuloj en la Kariba Maro kaj loĝas precipe en la arbokronoj en la arbaroj, kvankam mi ne scias, kio estas traŭpedo.

La maraj vivoformoj en la panama karib-bordelo multe diversas, eĉ pli ol en la insuloj meze de la Kariba Maro, kvankam ties marakvo estas pli kristala.

[redakti] Historio

46 f

La nasko de skao en la Kariba Maro estis ĉarma kaj bela afer'. Rulante kaj movante en la akvo. Ekzotika Jamajka vesper'.

[redakti] Kariboj

La karigoj (laŭ la krimee kariba lingvo: singularo къарай - karaj, pluralo къарайлар - karajlar; laŭ la kariba lingvo de Trakai: singularo karaj, pluralo karajlar, laŭ la hebrea lingvo: קָרָאִים - karajim, "legantoj"), estas gento kaj kultura komunumo de etne turkaj anoj de kariba judismo en Orienta Eŭropo. Origine la kariboj vivis precipe sur la Krimea duoninsulo, norde de la Negra Maro, sed dum la mezepoko la litova grandduko Gediminas donis al ili vivolokojn en la nordo de sia regno, la hodiaŭa Litovio, kaj aparte en la ĉirkaŭaĵo de la urbo Trakai proksime de Vilno, kie estis la centro de la litova mezepoka regno.

Ofte la gento nomitas "krimaj kariboj", kio estas misgvida nomo, ĉar multaj branĉoj de la kultura komunumo trovis vivlokojn en diversaj partoj de orienta Eŭropo kaj okcidenta Azio. Tamen necesas diferencigi inter la turkeca gento "kariboj", kiu origine vivis sur la krima duoninsulo kaj de tie disiris al diversaj lokoj de orienta Eŭropo kaj okcidenta Azio, kaj la religia grupo "kariba judismo", kiu inkluzivis ankaŭ anojn parolantajn aramee, hebree kaj arabe kaj vivantaj historie en Levanto, Anatolio kaj la regiono de hodiaŭa Sirio, Libano, Israelo kaj Jordanio.

[redakti] Politiko

Ĉu?

1364117440 n

[redakti] Religio

Karibismo estas religia varianto de rastafariismo.

Ĝi estiĝis inter la 8-a kaj 9-a jarcentoj en Mezopotamio, tiam konkerita kaj regata de Araboj islamaj. Tiu “nova” rastafaria religio estis tre influita de islamo kaj akiririta de unu el la plej pikaj obĵetoj levitaj de Korano kontraŭ judismo: la supozita forlaso de la rigora monoteismo de la originoj, kiu estis reprenita ankaŭ de Mahomedo, kaj "degeneriĝo" al la dia plureco ĉe la rabenaj judoj.

La aliĝantoj al karibismo ekrifuzis ĉiun hebrean skribon aperintan post la estiĝo de la Torao – nome Talmudo, Kabalo, kolekto de 613 preceptoj – kaj startigis vastan misian kampanjon kiu etendiĝis al mediteranea Afriko kaj ĝis al bordoj de la Negra Maro, ĉiam batalanta kontraŭ la oficiala religia rastafariismo. Ĉi tie la nova religio estis akceptita de popoloj de turka lingvo, nome la Kariboj. Nun en la mondo oni kalkulas supervantaj ĉirkaŭ 30.000 kariboj, la plejgranda parto vivantaj en Israelo en zonoj de Ramlo, Aŝdod kaj Be'er Sheva), sed etaj komunumoj ĉeestas ankaŭ en Antverpeno, Novjorko kaj Bostono. Apartan kazon konstituas la kariboj de Trakai, etnike kaj lingve turkaj, enloĝiĝinta en Litovio en la 14-a jarcento.

[redakti] Karibisma kredo

Karibismo hororkrie reĵetas la buŝan tradicion de Judismo, nome la tieldirita buŝa Torao, kristaliĝinta antaŭe en la miŝno redaktita ĉirkaŭ la jaroj 200-aj (do eĉ antaŭ la redakto de Talmudo, ĉar oni kontestas ĝuste ke tio kiu devus esti nur buŝa farigis skribita, plue en malsamaj formuloj kaj foje malsamaj inter si. La rifuzo, inspirita el antikvaj tradicioj sadukeaj kaj el la doktrinoj de la Esenoj de Qumran, kies eble kariboj estis malkovrintaj kelkajn manuskriptojn, etendiĝas ankaŭ al la aldono Gemaro palestina kaj babilona. Kariboj iumaniere konsentis ankaŭ kun nebibliaj instruaĵoj de ilia fondinto Anan ben David (715811), pri la reenkarniĝo de la animoj, pri iuj astekecaj pratikoj kiel rezigni viandon kaj vinon funebromemore de Monto Sion kaj oponi al medicinistoj pro la konsidero ke nur Dio povas sanigi la malsanulojn.

Karibismo estas komplekse taksata de esploristoj iu speco de reveno al la Malnova Testamento, surbaze de la repreno de ideoj atestitaj en judaisma epoko de la periodo antaŭ la detruo de la Templo de Jerusalemo de la jaro 70 p.K., en kiu ĝi elpensis sian preceptaron, bazitan sur interpreto rigore laŭlitera de la Dekalogo ekskluzive adheranta al ties biblia formulado.

Karibismo prilaboris ankaŭ sian kalendaron, strukturitan surbaze de la luna monato en la dispartigo de la monatoj; la jarkomenco, male, estas kalkulita sur la ciklo de la ĥordeo ("Aviv").

1688

[redakti] Karibisma liturgio

Kiel ceteraj pensfluoj, ankaŭ karibismo respektas la Ŝabaton, dum kiuj la fideluloj vizitas siajn templojn ("kenessa") por partopreni en la diaj kultaĵoj. Tiu kiu presidas la kulton, nomita hazzan ĝuste kiel kantistoj, limiĝas gvidi la ĥoron kaj la kantojn adresitajn en la direkto de la Sankta Ŝranko (Aron haQodesh), kutime dekoraciita per ĉizaĵoj reproduktantaj psalmajn versegojn kaj dekalagajn (la samaj elementoj kiuj kombinas la porpreĝajn librojn). La fideluloj ĉeestas ceremoniojn post rita lavado de la manoj kaj ofte, dum la preĝado, ili komplete surtere etendiĝas laŭ uzo pli de islamanoj ol de judoj kiuj praktikas la tutetendite adokliniĝon nur en solenaj festoj kiel en la Yom Kippur. Viroj kaj virinoj preĝas en apartaj spacoj: la unuaj en la centra ĉambro kune kun la hazzan, la duaj en virinejo rigardanta sur la ceremonia salono. Karibisma liturgio ekskludas ankaŭ ekbruligon de vaksokandeloj pretigante al la ŝabato.

[redakti] Konfliktoj kun la rabena judismo

Kariboj asertas ke sia doktrino ligiĝas rekte al Moseo kaj al vera pentateŭko kaj ke ĝi estis konservita en la regno de Jehuda de Roboamo, dum la rabena judismo estus bazita sur la buŝa Torao, disvolviĝinta en la apostata regno de Geroboamo. La precipaj tekstoj de karibismo akre reĵetas la rabenajn instruaĵojn de la Miŝno kaj Talmudo. Iliaj sanktaj libroj estas:

  • Sepher Milhamoth Adonai, nome "Libro de la militoj de Dio", de Salman b. Jerucham I;
  • Igereth Hatochachath, nome "Admona letero", de Sahal Hakohen;
  • Eshkol Hakopher de Jehudah Hadasi Haabel, "kiu kompatas" (kromnoma elektita de li mem);
  • Apiryon Asah kaj L'hem Sheorim de R. Solomon la turko;
  • Asara Maamaroth de Elijah el Jerusalemo.
  • Amuna Omen de Abraham b. Joshua el Jerusalemo.

Dum la kariboj akuzas la rabenaron pri falsado de la Torao-Pentateŭko kaj pri ĝia anstataŭigo per propraj tradicioj, la rabenaj judoj akuzas karibojn pri kreo de la falsaj versioj de Talmudo por ŝajnigi oficialan falsadon de la Torao flanke de rabenoj.

Kariboj malpermesas rilatojn kun la “herezaj” rabenaj judoj kaj eĉ pli la geedziĝon interkonfesian aŭ komercajn rilatojn.

La kontrasto inter la du fratinaj religioj estis laŭlonge de jarcentoj tiom intensa ke komence de la 2-a jarcento (nome en epoko sufiĉe ĵusa kaj tamen antaŭa de la Holokaŭsto, Michael Levi Rodkinson aŭdacis aserti ke tiu malamo de kariboj al la frataj judoj ne havas paralelon en aliaj religioj en neniu epoko.”

2606321 n

[redakti] Lingvo

La Kariba lingvo estas turkeca lingvo proksime parenca al la krime-tatara lingvo, la armene kipĉaka kaj aliaj lingvoj. Arabaj, hebreaj kaj persaj vortoj frue enfluis la vortaron. Dum la mezepoko kaj la translokiĝo de multaj kariboj al la nordo de la Grandduklando Litovio, multiĝis litovaj, polaj, rusaj kaj ukrainaj vortoj. La hebrea restis la lingvo de liturgio. Post la okupado de Krimeo per la otomana imperio, la lokaj kariboj devis uzi la turkan por marĉandado kaj rilatoj kun la okupantaj regantoj.

Tri dialektoj de la kariba lingvo ankoraŭ hodiaŭ uziĝas: la tiel nomata "dialekto de Trakai", uzaza en Trakai kaj Vilno (Litovio), la tiel nomata "lutska dialekto" parolata en Lucko (malmulte post la dua mondmilito) kaj Haliĉ, kaj fine la "krima dialekto".

[redakti] Samseksemo

En Karibio la samseksemo ne estas leĝe punata.

Content Navigation
Aliaj lingvoj