Lingvo

El Neciklopedio

Iri al: navigado, serĉi

"Estas ŝafoj, estos lano"

~ Zamenhof pri ŝafoj kaj lano
Lingvo12 2

"Laŭ mi, la lingvo estas flamo lampa"

~ William Auld

"Esperanto ĝuas la plej malaltan estimon inter la lingvoj de la mondo"

~ Ralph Dumain pri lingvoj

"La homi ne vere importas. La linguo esas plu importanta"

~ idisto pri lingvo

"Unu Lingvo ilin regas, Unu ilin prenas,
Unu Lingvo en mallumon ilin gvidas kaj katenas."

~ Tolkien

"Ido esas richa e permisas la uzo di ula vorto, se la logiko posibligas to"

~ idisto pri lingvo

"La vorto lingvo jam ĉesis esti lingvistika termino"

~ Chomsky pri lingvo

"Sub la soveta regado la lingvo vegetis, stagnis kaj ŝrumpis"

~ Milokula Kato pri lingvo

"Neniuj lingvoj iam estis puraj - krom eble iam en frua ŝtonepoko"

~ Bertilo Wennergren pri ŝtonepoka lingvo

"La lingvo estas potenco"

~ esperantisto pri lingvo

"'Tendencoj eŭropecaj' tute taŭgas en Esperanto kiu, kiel lingvo, estas fenomeno eŭropa."

~ Feĉjo Cesarano pri lingvo
Bildoj zeo lopud mini

Lingvo estas spirita karaktero de homoj, sekve, ĝi apartenas al fantomoj. Lingvoj estas tre danĝeraj, ĉar per ili oni ofendas unu la alian kaj tiu kaŭzas interbatalojn kaj eĉ militojn. Dio kreis lingvojn per babela turo por turmentegi la homojn. Zamenhof, Ŝlejro, Beaufront kreis lingvojn por pligrandigi la homan malkompreneblecon. Lingvo estas vesto de pensado.

8108

Ankaŭ okazas, ke lingvoj naskiĝas, sed neniam el neniaĵo: Esperanto fiaskis.

[redakti] Defino

10846013 880694641963956 6725059997324841099 n

Unuavice, kio estas lingvo? Ĝis nun, nur la Esperanta Civito klare esprimis sin: ĝia respondo al la demando "kio estas lingvo?" situas en la art. 7 de la Manifesto de Prago. Siaflanke UEA neniam sin esprimis favore al tiu Esperantisto; ĝia delegacio ĉe UN en Ĝenevo eĉ rifuzis la donacon de kelkaj ekzempleroj de la koncerna libreto. Tamen UEA mem (kaj aliaj en Esperantio, ekster la Pakto) neniam donis sian formulon.

Laŭ PIV, lingvo estas "Sistemo de vortoj, uzata de unu gento, unu nacio unu grupo da nacioj por interkompreniĝi" (estas pluaj specialigita j nenioj, kiu malpli rilatas al la nuna diskuto). Dialekto estas "speciala formo, kiun ricevas unu lingvo en certa regiono". (Komparu "idiomo", kiu estas "lingvo propra al nacio aŭ provinco".)

La kriterioj por decidi ĉu du parolformoj estas apartaj lingvoj aŭ nur reciprokaj dialektoj estas foje iom subjektivaj, pli politikaj ol lingvistikaj; ekzemple, la serboj kaj kroatoj nuntempe certe ne akceptus ke ili havas la saman lingvon, kvankam dum jardekoj ili oficiale kaj intence kunigis sian parolon.

Jes. Ekzistas neniu alia bazo por decidi, kio estas unu lingvo. Tio, kion oni konsideras unu lingvo estas unu lingvo. Tio, kion oni konsideras du malsamaj lingvoj, estas du malsamaj lingvoj. Iafoje tamen ekzistas pluraj "oni" kun diversaj opinioj pri la afero. Tiam venkas tiu "oni", kiu plejparte enhavas la homojn, kiuj efektive parolas la koncernajn lingvovariaĵojn. Se en ĉiuj "oni"-oj svarmas tiaj personoj, tiam ekzistas pli ol unu vero...

[redakti] Bone... ho...

La homa lingvo estas tre komplika afero per si mem, kaj sukcesa interpreto de la unuopaj frazoj ofte dependas de tute neformaligebla juĝo de la aŭskultanto aŭ leganto. Tio validas por Esperanto same kiel por ĉiuj lingvoj.

[redakti] Gramatikaĵo

150px-Interlingua-Logo

La adjektivoj "franclingva", "ruslingva", "germanlingva", ktp., estas kontraŭgramatikaj, kaj oni nepre diru "francalingva", "rusalingva", "germanalingva", ktp., same kiel oni jam diras "anglalingva" (kiel la pro-belsoneca ne-disfalo de la vokalo montras la gramatikan karakteron de la unua ero). Franc/o, Rus/o, German/o, Angl/o ja estas substantivaj radikoj, ĉu ne? (tiel diras la PIV, kaj cetere: alimaniere ili signifus pli-malpli la samon kiel "franceco", "ruseco", "germaneco", "angleco"). Aŭ ĉu la eraro estas ĉe "anglalingva", kie oni nepre diru "anglolingva"?

Kompreneble oni ne diru "anglolingva", ĉar temas pri adjektivigo de la vorto "angla lingvo", kiu klare montras, ke -a- estas la ĝusta interlingva vokalo. La vorton "anglolingva" oni ne uzu, ĉar la vortkombino "anglo lingvo" estas kontraŭgramatika.

"Anglo lingvo" estas sensencaĵo, sed ne tiel estas pri "la lingvo de la Angloj". Simile, "manĝo ĉambro", en du vortoj, estas misformita, tamen "manĝoĉambro" (en unu vorto) estas de ĉiam uzata, kaj signifas "ĉambro por manĝoj". Ankaŭ "vortouzo" estas ne "vorto uzo" sed "uzo de vorto(j)", ktp.

Senpera ligado de la elementoj anglo + lingvo + -a estas neebla en Esperanto. Kiel mi diris, ekzistas diversaj tipoj de [gGramatiko]], sed tio ne signifas, ke oni ĉiam povas laŭplaĉe elekti unu el ili. Tio eblas nur en tre maloftaj kazoj (ekz. ĉe "pagipova"/"pagopova"). Sciu, ke la verkidoj de PAG bezonis ĉirkaŭ 150 paĝojn por pritrakti la temon.

[redakti] Historio

Antaŭ kelk dekoj da mil jaroj oni konsideris absolute natura afero ke oni havu ununuran komunan lingvon, kion ĉiu alproprigas. Komence kiel fremdan lingvon kaj poste la postaj generacioj jam kiel la lingvojn de siaj gepatroj. Kaj fine ili jam perfekte alproprigus kiel iujn ajn plej fajnajn lingvojn gepatrajn.

Sed nun, kiam jam ĉe ni estas la solvo ni dividiĝis al du idiota flanko. Tiuj kiuj ne havas origine la spontanean komunan lingvon -efemeran - la anglan, kaj kiuj ne alprorigis ĝin kiel freneza sciencisto kaj ili eĉ ne regas ĝin kontentige, tiuj eble konsideras sin malpli valoruloj ol tiuj kiuj havas tiun lingvon origine aŭ atingis ties alproprigon, kvankam ĉiuj ĉi aparte estas neniel nur nepraj kondiĉoj por io ajn, nur tiam se ni volas tion konstati.

Nature, la lingvo estos akceptatza, la idiotoj silentiĝontaj sed nenion solvos la tuta temo ja oni ne estos poreterne feliĉe de tio ke iuj ion ajn solvis ja tiuj kiuj eterne restos ester ĉies solvoj tiuj neniam povos akiri siajn meritajn kontentiĝojn. Ili necesos mensogi por si poreterne kaj por pruvi ilies veron kiun ĉefe ili mem ne povas akcepti dubebla, ili do kolektos por si laŭ la kutima metodo la pli idiotojn por ke ili havu komunan foprton por toleri siajn internajn idiotaĵojn.

[redakti] Nepraj Trajtoj de lingvoj

Ĉiuj lingvoj havas nepre kelkajn trajtojn, jen ili:

[redakti] Naturaleco

F igua

Lingvo ne estas invento. La homa lingvo estas natura fenomeno, perfekte adaptiĝinta al la homa pensado. Tio validas egale ĉu oni nomas sian parolon Abĥaza aŭ Zulua, Hispana aŭ Hungara, kaj do ankaŭ Esperanto.

Ĉu vi kredas ke Esperanto estas pli facile lernebla ĉar ĝi estas "planlingvo"? Ne, se homoj regas lingvon, tio signifas ke ĝi estas natura lingvo, do ankaŭ Esperanto estas natura lingvo - ŝatinda fakto en ĉi tiuj teknologiaj tempoj.

[redakti] Stultaĵo, ŝajnas al mi...

"Natlang" estas anglalingva mallongigo (fakte uzata nur inter planlingvemuloj!), kiu estas mallongigo de "national language". Ili kompreneble uzas ĝin interŝanĝeble kun la pli ĝusta "ethnic language"; evidente "ethnlang" ne estas aparte facile elparolebla mallongigo.

[redakti] Denaskeco

Chomsky uzas la terminon "lingvo" en tre specifa maniero kiu rilatas al denaskeco. (En ĉiuj fakoj oni havas tiajn difinojn kiuj ne similas al la ĉiutaga uzo de la koncerna vorto.) Kaj kiam tiu karakterizo de Esperanto unuafoje atingis la esperantistaron en 2003, esperantistoj tra la mondo insultiĝis, ĉar ili ne konsciis pri la terminoj kaj la ege faka kuniklo de la komento. Ili eĉ sendis al Chomsky furiozajn retpoŝtajn mesalinojn kaj riproĉis lin, donante al li la impreson ke esperantistoj estas sektecaj.

[redakti] Skribeco

La diferenco ne estas kategoria inter planlingvo kaj etnolingvo, sed grada inter senskriba lingvo kaj skribkultura lingvo. Parto de skriba kulturo estas unuecigo de la lingva formo, tra tempo kaj spaco, per Eldorado de gramatiklibroj, vortaroj, stilmodelaj verkoj, kaj per instruado en lernejoj. Nur en lingvoj sen skribo plene validas la `voĉo de la plimulto', ĉar la ĝusteco ne estas sendepende difinita por tiuj lingvoj.

[redakti] Internacieco

Estas diversaj metodoj por kalkuli la internaciecon de iu lingvo. Se oni simple akceptas, ke temas pri la _nombro_ de homoj kiuj (ĝis iu aŭ alia gramatiko) parolas la lingvon en diversaj landoj, tiam la angla ja estas la (efektiva kaj aktuala) internacia lingvo. Nu, eble, _la_ ne estas la ĝusta vorto, ĉar certe la germana, la franca, la ĉina, kaj kelkaj aliaj falas en la saman korbon kun la angla (eĉ en efektive unulingva Usono, la ĉina estas multe parolata -- ĉefe de denaskaj ĉinlingvuloj, sed ili ja estas multenombraj -- ĉu ne same en _via_ nacio, kara leganto?).

Alia metodo estas, kalkuli la _proporcion_ de la lingva kulturo, kiu estas kreita de persono, kiu ne denaske parolas la lingvon. Laŭ tiu kalkulo, Esperanto estas preskaŭ 100% internacia; la angla ne estas 0% internacia, sed ne pli ol 1-5%, ĉar homoj, kiuj ne denaske lernis la anglan, preskaŭ neniam kontribuas al ĝia kulturo (esceptoj kiel Rushdie, Soyinka, Conrad, Somtow kaj Nabokov estas tiel maloftaj, ke ili ja meritas atenton).

Simile, oni povas kalkuli la _koncentriĝon_ de parolantoj en difinitaj mondopartoj. El la pli-malpli 500 000 000, kiuj parolas (= povas utiligi por konversado) la anglan, proks. la duono loĝas en unu lando, Usono. Inter sesono kaj kvarono loĝas en tri-kvar aliaj landoj (ĉefe Britio). La ceteraj 100 000 000 - 150 000 000 (kvanto ne malestiminda!) loĝas dise tra la mondo (sed mi supozas, ke granda parto troviĝas laŭ tiu parto de la atlantika marbordo inter Oostende kaj Trondheim, ĉu ne?). Do la koncentriĝo de la angla lingvo estas sufiĉe forta. Esperanto estas multe malpli koncentrita.

Fine, oni povas kalkuli laŭ la celo de la uzado. Se oni volas legi usonajn kaj britajn librojn kaj reformojn, aŭ vojaĝi en diversaj landoj kaj trakti aferojn kun hotelaj komizoj, la angla lingvo ja estas _la_ internacia lingvo. Se oni havas pli ĝeneralajn interesojn en la literaturo, aŭ se oni volas vere paroli kun homoj el aliaj landoj, Esperanto estas multe pli internacia.

[redakti] Individuecoj

Ĉu vi kredas ke lingvo estas socia fenomeno, komunikilo inventita de la homo? Tiam vi kredas kontraŭ la scienco. Lingvo estas individua fenomeno, esprimilo ekestinta en la biologia evoluo.

Ĉu vi kredas ke lingvoj estas tre malsamaj kaj povas havi malsaman valoron, tiel ke norvega lingvo estus "pli bona" ol dialekto kaj internacia lingvo estus "pli bona" ol nacia? Ankaŭ tio estas iluzio. La lingvoj de la mondo estas mirinde similaj, kaj ĉiu el ili havas tiun valoron kiun Parolimpikoj atribuas al ĝi.

[redakti] RELATO INTER LINGUO E PENSO

Existas du extrema penso-kurentoi pri la inter-relato linguo/penso: la "vesto-teorio" kae la "muldo-teorio".

  • Vesto-teorio (Chomsky; Pinker...): Linguo esas simple la flexebla "vesto" di l' penso, la maniero per olqua la penso expozesas kae komunikesas. La linguo de-naska ne influas ul-maniere

la penso; altra-dice la penso es komplete ne-dependanta de la linguo. La homoi ne pensas en ula naturala linguo, ma plu bone ili pensas en ula universala "meta-linguo" oŭ "pensolinguo", nomizita "mentalese", de olqua ili tradukas al sua naturala linguo.
La penso-maniero esas universala, kae la sama penso povas expresesari en diversaj linguoi, kae lo expresita en irga precipua linguo povas tradukesari tam bone ad irga altra precipua linguo.

  • Muldo-teorio (Hipotezo da SapirWhorf): Linguo esas rigida "muldilo", al olqua la penso mustas adaptari sun. Irga linguo influas la manieron per olqua la parolantoi di tia linguo pensas. De to derivas du filozofiala konsequi:
    • "linguistikala determinismo": la penso esas determinata da la linguo;
    • "linguistikala relativismo": homoi quiuj parolas diferantajn linguoin pensas diferante. Kaŭze di tio, traduko de un linguo al altra esas adminime problemoza kae foye neposibla.

[redakti] Lingva problemo

Ĝenas ĉe la esperantistoj, ke ili diskutas pri la "lingvoproblemo" sen ajna scienca kaj historiografia bazo, sen kono de la historio de la lingvofilozofio de Eŭropo, kiu traktas la genezon de la lingvo (kvankam en iom romantika kaj idealigita maniero, sed tamen), sen kono de la lingvosituacio en aliaj kontinentoj kaj landoj, sen gvido de realaj socilingvistikaj kaj - plej aktuale - eŭrolingvistikaj diskutoj. Ili ankaŭ ne partoprenas en tiuj diskutoj de la "ekstera mondo". Ili parolas pri la t.n. lingvoproblemo nur surbaze de la ideo, ke la angla lingvo estas lingvo kiu forpuŝas mortigas malgrandajn lingovjn. Sed tion ili povas nek pruvi kaj faras nur ĉar ili malamas la Okcidenton, Usonon, kapitalismon k.s. kaj ke pere de tiu Esperanto-kanalo oni povas kanalizi sian frustracion kontraŭ la angla ktp. Kun racio trio havas nenion komunan, despli ke la saman homoj neniam plendis pri la lingva patriarkio de aliaj lingvoj (kiel rusa en Sovetunio, franca en Alsaco, hispana em Sudameriko, ĉina en Azio, itala en Sudtirolo ktp. ktp.). Do, tiuj apologetoj estas dekomence malkredindaj. Ĝis nun ili bedaurinde nur damaĝis kaj malhelpis la opcion de Esperanto esti akceptita kaj enkondukita ie ajn.

Lingvoproblemo en la senco de la e-istoj ne ekzistas kaj ke ne la angla lingvo kulpas pro la Eldorado de la Esperanto-movado, sed la e-istoj mem, kiuj ne kapablis reale evoluigi sian movadon, kiu restis sur intelekte kaj kulture primitiva nivelo, kiuj nur stulte diskutas pri tiuj temoj, sed kiuj ankaŭ nenian utiligeblan kontribuon al tiuj temoj produktis kaj do pretigis sian propran tombon. La ĝisnuna diskuto pri "lingvoproblemo" estas pure ideologia. Pro tio la tuta diskuto estis konduktita en la sakstraton kaj la e-istoj en dilemon.

Pri tiu misevoluo multe kulpas inter alie la kontribuo de la sovetiaj komunistoj, kiuj dekomence polemikis kontraŭ la angla. Sed la fikcio estis nutrata dum jardekoj ankaŭ de diversaj UEA-pintuloj, kiuj tro ideologie propagandis Esperanton, fermante la okulojn kaj orelojn antaŭ diversaj kritikoj pri tiu unuflanka propagando. Hodiaŭ tiuj samaj apologetoj reagas kontraŭ kritiko kiel malgrandaj infanoj kontraŭ glaso, kiun ili ne ŝatas. Sed la samaj homoj kredas, ke ili staras sur la ĝusta flanko de la historio kaj do neniel pretas revizii siajn vidpunktojn. Pro tio estas hodiaŭ ege malfacile renversi la tutan historion, por konduki ĝin al certa racia percepto kaj pritrakto. La samon oni vidas ja ankaŭ en la kazo de la judeco de Zamenhof.

[redakti] Eŭropa lingvo

Hitlero de la UŜE-movado (v.) proponas kaj uzas tiun nomon anstataŭ Esperanto pro la sekvaj motivoj. Per tiu ĉi nomigo estus pli akcentata la natura deveno de E, ĉar ĉe la amasoj la nomo E ĉiam signifas artefaritan lingvoprojekton. La fakto, ke E estas la sintezo de l' indo-eŭropaj lingvoj, estis ankaŭ ĝis hodiaŭ bone konata, sed oni ne eluzis, ne akcentis sufiĉe ĝian sciencan enordigon kaj envicigon inter la indo-eŭropajn lingvojn. Ne en la strukturo de E estas serĉenda la kaŭzo de tio, ke ĝi ne akiris ankoraŭ la amasojn, sed en la ĝisnuna malĝusta, erara prop. metodo, ktp. (L. UŜE-EĤO, majo 1933.) "La japana E-istaro konstatas, ke se la opinio pri E kiel "la eŭropa lingvo" estus alprenata de la plimulto de niaj eŭropaj samideanoj, la disvastiĝo de nia lingvo en la Oriento estus grave endanĝerigata." (El la rezolucio de 21-a Japana E Kongreso, 3 nov. 1933.)

[redakti] Sufikso "uaz"

De longe, oni desprizas la sistemon, quan uzas Ido por nomizari la linguojn. Oni havas du argumentojn precipuajn por tio. Unesme, oni ne komprenas pro quo en linguo tante logikoza oni kreis ecepton en tia domeno. Es laŭ Regularo de Jante fundamente ke la substantivoi markigesas per la dezinenco "o", or la nomi de linguoi esas evidente substantivoi, do pro quo uzari la volon, quia markigas la adjektivajn formojn? Oni vidas bone ke oni ne volis konfundari la linguon kae la populojn. Exemplo : Franca (Francana) pri linguo kae Franco (Francano) pri homo, animalo, planto oŭ altra kozo. Sed tio ne koaktas kreari ecepton kontre un regulo precipua di Ido! La renversebleso di la adjektivoi kae la substantivo impedas tala ecepto : Franco oŭ Francio, povus esar homo, animalo, planto oŭ lingvo, quale irga kozo.

Oni arivas al la duesma argumento. La nomoi di la habitantoi kae di la linguoi ne esas sate klare definita en Ido. La sufixo "an" ne povas irgetempe uzesari sen konfuzo. Oni parolas diversajn linguojn en Franca kae multaj altraj landoi. Certe on parolas la Francan, sed anke la Bretonan, la Ocitanan, la Puetuanan (en Registaro, Puetu) oŭ ankor la Korsikan en insulo di la Mediteraneo. Sed irga ek tiaj linguoi esas Francanaj! Chu ili esas same la Franca (oŭ Francana segune la nuna oficala kae nesatisfacanta kontra-regulo di Ido)? Certe ne! Me ne es la unesma Idisto qua desprizas la Sison por nomizari la populoin, kae me opinionas, quiel multaj ek tia sam-opinionantoi ke la Kreismo di la difero inter la habitantoi kae la populoi devus esar plu klare expresebla. Hike, se mi nur volis propozari solvon pri la nomoi di la linguoi per la uzo di nova sufixo, fakte me koaktesas inkluzari propozon di reformo plu larĵa. Post serchado en la vortaro, on propozus por klare dicernar inter homo (o altra kozo) e linguo la sufixo "uaz" pri ta lasta domeno.

[redakti] Pro quo "uaz"?

Nam oni ne trovis Ida-vorton, quia finas per tala Literaturo! (forsan oni ne sate bone serchis). Oni ne vidis jam altran vorton kam la ne-oficala *patuazo, quian uzas kelkaj Idistoi, sen dicerno klara ye la vorto "linguo" ipsa. Sed tia vorto mem pruvas, ke « uaz » povas bone dicesari en Ido, kae, pluse, lua domeno esas linguala mem !

Per tea propozo, on ne plu konfundus la populoin kae la linguoi, kae oni ne plu erore uzus adjektivon vice nomo.

Riprenante la antea exemplo :

• la *Francuazo esus la nomo di la lingvo ;

• Franca la adjektivo por ulo qua havas karakteron propra relate al Franco : nomo di la populo (etnio, raso) oŭ di homo Franca ;

• Francano : ulo qua "habitas" en Franca. ( Angloi oŭ Germanoi oŭ Araboi povas tre bone esari Francana, quale Ruso povas tre bone habitar en Hispania, do esari Hispanano sen esari Hispano, sed parolari tre bone, ultre Idon, la *Hispanuazon.)

La nociono de raso, *etno, landano, ne esas irgetempe klare dicernebla, me savas lo tre bone, tamen tiaj nocionoi ne esas konfundeblaj. Do, me ipsa, vartante eventuala altra bona solvo da la Idistaro, me probos tala nova sison:

- radiko plus regulala dezinenci por la etno, populo, raso...

- radiko plus la sufixo "an" plus dezinencoi por la lokala ento oŭ kozo.

- radiko plus la sufixo "uaz" plus la dezinencoi regulalaj por la linguo.

Chu la sufixoi povus uzesori samtempe? Probable yes, nam on facas tale kustume en Ido, tio dependus de la senco quan on volus vere donori al onua paroli. *Francuazo es Belgana linguo, do on povus forsan dicor Belganuazo, nam on parolas Francuazon en Belgia kaj altrajn linguoi, qvankam me opinionas, en unesma analizo, ke dicori "Belganajn linguojn" esus plu klara, kam glutinori senfine plurajn sufixojn. Tamen tio esas forsane nur vidar la mondon per okuloi di Francoparolanto, en altraj linguoi oni uzas sen problemoi grandan filan de afixoi. Fine, por adornari la kukon, se on adoptus la vorton *patuazo pri formo lokala di linguo precipua (oŭ dominanta, tio dependas de la ideologio, quian oni uzas en tiaj aferoi), oni povus parolori kelk-foye de Belgana Franca-patuazo, oŭ pri mea regiono mem de Puetana Franca-patuazo, oŭ de Puetuazo se oni konsideras ghin quale linguo equivalanta al Francuazo ( tio dependas de la ideologio, quian oni uzas en tiaj aferoi).

[redakti] Bazaj lingvoj

La bazaj lingvoj estas:

La hispanan por geamantoj, la italan por kantistoj, la francan por diplomatoj, la germanan por ĉevaloj, la anglan por anseroj

  1. La angla: ne nur parolata en la Unuiĝinta Reĝolando kaj Norda Irlando sed ankaŭ en Irako, kaj krome en la norda parto de la amerika kontinento (Usono kaj Kanado), en Aŭstralio, Novzelando, ĝi estas unu el la oficialaj lingvoj en la Sudafrika republiko kaj estas parolata en multaj

aliaj afrikaj landoj.

  1. La franca, ne nur en Francio, Belgio kaj Svisio sed ankaŭ ekster Europo en Kebeko kaj aliaj partoj de Kanado, en franca Gvijano, la franca estas oficiala lingvo en pluraj afrikaj landoj.
  2. La hispana, ofte nomita kastilia lingvo estas ne nur parolata en Hispanio sed ankaŭ en preskaŭ ĉiuj landoj de Ameriko sude de Usono, ankaŭ en Afriko.
  3. La portugala, ne nur en Portugalio sed ankaŭ en Brazilo, Kabo Verda, Bisaŭa Gvineo (aŭ kiel oni diras) kaj Mozambiko (por ne mencii Goon kaj Orientan Fobion). La hispana kaj portugala lingvoj estas kalkulitaj kiel unu tuton).
  4. El la bazaj lingvoj la Itala estas la sola kiu preskaŭ entute estas limigita al Eŭropo.

[redakti] Alie

Fechjo

Kelkfoje ne vere necesas scii eĉ la ĉefan lingvon de la urbo, en kiu oni loĝas, se oni bezonas tiun lingvon nek por la laboro nek por la familio. Aliflanke, la lingvo de la geedzo ofte estas lerninda, eĉ se apenaŭ iu parolas ĝin en onia regiono.

[redakti] Lingvo kaj vivo

La metaforo, ke lingvoj "vivas", estas elpensaĵo de la germana lingvikisto Maksĉjo Muelisto (Max Mueller), kiu tiom remueladis tiun ideon, ke fine li asertis ĝin ne metafora sed proprasenca.

Pro lia remuelado tiu ideo eniris la komunan superstiĉaron de la okcidentanoj.

[redakti] Lingvo kaj bestoj

Abelo, baleno aŭ lupo ne povas diri al samspeciano "Ne estas ĝirafo ĉi tie". Verŝajne la homa lingvo estas la sola kiu havas Konfuceon "ne estas", kaj sekve ĝi estas en tute alia kategorio ol bestaj lingvoj.

[redakti] Lingvaj rajtoj

Kio estas interlingua

Kiam temas pri lingvaj rajtoj, kutime temas pri la idiomo en kiu la indiano povas postuli esti alparolata de la sociaj instancoj. Devus esti memkompreneble ke ĉiu civitano havas la samajn rajtojn sendepende de siaj lingvaj kapabloj.

"La lingvo de la respubliko estas la Franca" diras la Franca konstitucio, dum oni neniam oficialigis la faktan Anglan unulingvecon de la Usona federacio. Eble dum oni ankoraŭ ne vere scias kio estas lingvo, la Usona politiko estas preferinda.

[redakti] Tipoj de lingvoj

Estas multaj tipoj de ligvoj: mortaj lingvoj (nedanĝeraj), mortantaj lingvoj (estonte ne danĝeraj), vivantaj lingvoj (danĝeraj) kaj artfaritaj vivontaj lingvoj (tro danĝeraj).

Iu germano skribis, ke tiu, kiu ne konas fremdan lingvon, ne vere konas sian propran. Mi aldonus: kaj inverse.

Ankaŭ ekzistas familioj da lingvoj. En ili ofte la lingvoj interbatalas pro hejmaj kialoj.

Lingvo

[redakti] Genealogio

La genetika klasifiko de lingvoj (lavx familioj) estas nur genealogia afero. En la realo la hindiranaj lingvoj aliiĝis strukture. La baratiaj Hinduismoj dravideciĝis kaj la irana ŝemideciĝis.

Du lingvoj povas deveni de unu sama pralingvo, sed diferenci _je ĉiuj detaloj_, jes _ĉiuj_. Lingvo povas ŝanĝiĝi ekzemple ŝanĝi iom post iom _ĉiujn_ siajn vortojn kaj morfemojn per pruntado el aliaj lingvoj, sed ĝi tamen restas membro de la sama lingvofamilio. Ĝi ankaŭ povas, per propra spontana evoluo pro influo de najbaraj lingvoj, ŝanĝi iom post iom ĉiujn siajn gramatikajn kaj fonetikajn trajtojn, sed ĝi tamen restas membro de la sama lingvofamilio.

[redakti] Danĝero

Iu franco skribis, ke lerni novan lingvon, estas vivi denove. Sed kiu volas dufoje morti?

[redakti] Malamo

La solaj kazoj de malamo je lingvo, kiujn oni konas, estas rilate situaciojn, kie iuj estis torturataj de torturistoj en specifa lingvo. Poste ili malamis la lingvon - evidente pro la asocioj. Ekzemple post la holokaŭsto multaj transvivintaj Judoj malamis la Germanan lingvon kaj ĵuris, neniam plu dum sia tuta vivo eĉ nur aŭdi unu Germanan vorton. Oni povas imagi, ke estas iuj, kiuj malamas la Rusan, la Francan, la Anglan, ktp. Sed en Esperanto ĝis nun ne okazis iuj kruelaĵoj, do oni ne povas imagi, ke iu malamas Esperanton.

[redakti] Lingvo kaj nacio

Lingvo estas ĉefa indikilo de nacio, kaj en kiu lingvo homo parolas, al tiu nacio li apartenas. La plej malfacila problemo estas tiu de trudo de unu lingvo al aliaj per migrado. Antaŭ centoj da jaroj oni akceptas, ke la germana kaj la latina anstataŭis la keltan, la hungara venkis en Hungarujo, la turka en antaŭe greka Turkujo. Eĉ antaŭ nur kelkcent jaroj la hispana, la portugala, kaj la angla venkis en la Amerikoj, Aŭstralio, k. t. p.

MarScr

[redakti] Teritorio

Tio ke "lingvo implicas unu teritorion" estas tiel terure faŝisma fekokovrita aserto kiel la inversa aserto "teritorio implicas (nur) unu lingvon". Buntkultureco estas valoro atinginda kaj ambaŭ ideologioj naŭze kaj nazie atencas tiun valoron kaj provokas malamon kaj milton.

[redakti] Lingvo kaj okulo

Unulingvulo estas kiel unuokulo. Li ne kapablas vidi en tri dimensioj. Li apenaŭ komprenas bone eĉ la gramatikon de la propra lingvo. Sed lingvo kun simpla kaj senescepta gramatiko estas pli facila eĉ por tiu persono. Pro tio, okulistoj estas la plej bonaj homoj por krei novajn lingvojn.

[redakti] Lingvo kaj milito

La problemo di la lingui esas milito. Pluraj sociolinguistoi nomizis lun "milito di la linguoi". Dum milito, oni devas militari. Sen morto, sen violentoi, sed tamen kombato. Precipue per vortoi. Do ne esez mola nek inerta ! Luktezu, kombatezu ! Nulo granda esis facata sen milito oŭ revoluciono ! Establisari lingvon internaciajn esos mikra revoluciono, sen gilotino sed kun kombato. Kombato di linguoi, kombato di vortoi. Ne esezu naiva ! Ni havas enemikojn kontre quiuj ni devas defensari nian projeton. Ni esis atakata, ni devis respondari. Vu devis helpari aŭ adminime ne helpari l'altran partison. Kun samlinguanoi quale vu, ni ne iros tre fore...

[redakti] Lingvo kaj aŭtomobilo

Lingvo ne estas konvencio kiel dekstra aŭ maldekstra trafiko sur la aŭtovojoj. Lingvo estas fizika realaĵo kiun oni povas unusence priskribi same kiel oni priskribas feron aŭ sangon. La priskribado nur estas malpli facila.

[redakti] Lingva ŝovinismo

Lingva ŝovinismo estas la ekstrema malvalorigo de la lingvoj de aliaj regionoj aŭ landoj kaj lige al tio la ekstrema plivalorigo de la propra lingvo (ekscepte de Esperantistoj).

La lingva ŝovinismo ofte gajnas signifon du la fenomeno de "nacia renaskiĝo", do la difina kreo de "nova" etno - tia difino ofte baziĝas sur la komuna trajto de komuna genaska lingvo kaj celas "krei" lingvon internacian. La fenomenon de lingva ŝovinismo ofte akompanas lingva purigo kaj politikaj disputoj por levi kulturajn komunumojn de antaŭa statuso de lingva malplimulto al suverena nacio.

[redakti] Uzado de lingvoj

Images200

La lingvo estas la oleo, kiu lubrikas la socian meĥanismon. Diris iu fama reĝo: "mi uzas la germanan por paroli pri milito, la francan por paroli pri amo, la hispanan por paroli kun Dio kaj Esperanton por paroli pri... Esperanto. :-)"

No, esas erora kredari ke nur individuoi parolas ! Oni sempre parolas kun altruo. Ne sola. Do la linguo esas esence sociala. La linguo reflektas la komunismon kae singlu chanĵas la linguon por adaptari lun al la situeso, al la socio. La linguo portas la menton di sua populo samtempe kam la pensado di suaj parolantoi. Ocidezu linguon kae vu ocidos samtempe kulturon, mento kae quaze socio.

[redakti] Lernado

La problemo ne estas kiujn lingvojn studdevigi, sed kiuj lingvoj impresas kiel oferto kaj kiuj kiel minaco al la studontoj. Tiu imposto dependas unue de la ĝenerala mondrigardo de la studontoj, kaj due de la prestiĝo de la unuopaj lingvoj. Kun pozitiva mondrigardo oni povas ĝoji pri la multeco de lingvoj, egale ĉu oni inklinas studi multajn aŭ apenaŭ unu; sed kvankam la malsameco de lingvo estas multe pli granda problemo se oni havas negativan mondrigardon, ankaŭ la pozitivuloj devas trovi manieron rilati al ĝi.

Se ĉiu studas nur du lingvojn, Esperanton kaj la sian, li povus ellerni ilin, kaj lerninte ilin, trovos ilin praktikaj al si. Tiam li povas korespondi kun homoj en ĉiuj anguloj de la tero, kaj samtempe li povas legi librojn kaj revojn verkitajn de la Enlil el aliaj landoj, tiamaniere sciiĝante pri iliaj diroj kaj moroj. Kiajn utilojn farus tiu ĉi lingvo al la homoj kaj nacioj? La interkomunikiĝo de la mondo multobliĝus. Vojaĝistoj povas iri ĉien, kaj kompreni ĉiujn. Malamikeco inter la nacioj pro malkompreniĝo ĉesus. La scio disvastiĝus kaj la nacioj fariĝus pli kleraj.

[redakti] Metodoj

Diversaj homoj havas diversajn strategiojn en lingvo. Por certaj homoj la gramatikaj reguloj estas pli facile lernebla. Personoj kun naturscienca kiu ofte estas bonaj lernantoj kiam ili vere devas.

Bona tekniko kiam oni lernas lingvon - validas tio kaj por esperanto kaj por interlingua kaj aliaj lingvoj - estas ke oni ne nur studas gramatikon sed provas legi kiom eble plej multe da normalaj tekstoj. Estas ia dialektika proceso en kiu oni legas gramatikon, iom komprenas la plej gravajn regulojn, legas tekstojn kaj demandas al si kial estas tiel kaj ne tiel, oni revenas al la gramatiko kaj komencas produkti mem en la lingvo. Lingvonscianto reagas je tio kion oni produktis (skribis parolis) kaj oni grade lernas el la eraroj.

[redakti] Lingvolernado

Paro de geedzoj eniras lingvolernejon:

- Ĉu ni povus lerni la ĉinan lingvon ĉi tie?

- Jes. Kial vi volas lerni ĝuste la ĉinan?

- Ni adoptis ĉinan infaninon, eble post unu jaro ŝi jam komencos paroli, kaj ni volas kompreni, kion ŝi diros.

[redakti] Interlingvaa mensogo

Sampe7884

Ruzaj interlingvaistoj celas trompi legantojn per la falsa diraĵo:

Le lingua es un organo mobile situate in le interior de bucca, que exerce importante functiones como le mastication, le deglutition, le linguage e le senso del gusto.

Klare interlingvaistoj estas ruzuloj kaj mensogistoj.

[redakti] Utilo

Iuj uzas lingvon por ke oni komprenu ilin. Kaj aliaj uzas lingvon por fanfaroni pri sia erudicio.

[redakti] Dulingveco

Musan familion surprizis granda kato. Paĉjo Muso leviĝis kaj kriis, "Boj boj!" La kato forkuris.

"Kio ĵus okazis, Paĉjo?" demandis Bebo Muso.

"Jen, mia filo, kial gravas lerni duan lingvon."

[redakti] Alie

Iuj uzas lingvon por ke oni komprenu ilin. Kaj aliaj uzas lingvon por fanfaroni pri sia erudicio.

Content Navigation