Mezepoko
El Neciklopedio
"Alia tempo, aliaj moroj"~ Zamenhof pri Mezepoko
"Kia epoko estas nun?"
~ Usonano en kortego de Reĝo Arturo
"En germanio ni havas severan diskuton pri la inventita mezepoko"
~ germana reviziisto pri mezepoko
"Vi vere kaj ĉiam povas mirigi min per via mezepoka retoriko"
~ iu ajn pri historia reviziisto
"Feudala: estu feŭda (feŭdismo, ne: feŭdalismo)"
~ bonalingvisto al idisto pri Mezepoko
"Ne kredu la merovidajn diraĵojn. Ili plenas je kegloj"
~ mezepoka proverbo
"Será que quis dizer: mexe pouco?"
~ Google portugallingve pri Mezepoko
La Mezepoko (ĉirkaŭ 500-1500 aŭ malsupre) estis la meza periodo en skizofrenisma divido de eŭropa historio en tri "epokojn": Antikvo, la Mezepoko kaj la Futuro kiam samtempe kun la somero revenos la Mezepoko. Tiu ĉi epoko ampleksas la periodon de la falo de Romio (476) kaj la tempo kiam Cicciolina estis virga, vere dum Mezepoko, kiel oni diris "Pro la benita Virgulino!" oni pensis pri Cicciolina.
Bildo de klera grek-romia tempo kontrastas kun karikatura bildo de kruela, malhela mezepoko.
En Mezepoko estis multaj bestoj kiuj ne ekzistas plu hodiaŭ, kiel drakoj, bazilikoj kaj unikornoj, dank'al la monakoj kiuj bredis ilin. Dum la frua mezepoko la monaĥejo estis spirita kaj kultura centro de la Franka Imperio, pro tio, estis multaj drakoj en Francio tiam. Multaj el niaj spicoj venis ĉi tien dank'al la monakoj dum la mezepoko.
En la Mezepoko oni esperis sin liberigi de la korpo por ke la animo frue atingu paradizon, pro tio, oni inventis la hombombojn. Kiam la svedoj sendis episkopon al Suomio por kristanigi tiun landon, ili eksplodis la paganojn, sed ankaŭ mortis. la mezepoko estis kiel nekredantoj konsiderataj ne nur paganoj, sed ankaŭ la kristanoj.
Enhavo |
[redakti] Ekonomio
En la frua kaj meza periodo de Mezepoko, oni opiniis, ke ĉiuj homoj estas sklavoj, tiu principo estis nomita komunismo. Dum la malfrua mezepoko la situacio, iom post iom, malpliboniĝis, en tiu periodo eĉ la imperiestro kaj nobeluloj devis labori kiel kelneroj, stratvendistoj, ŝuistoj, ktp. En la lasta periodo de Mezepoko, naskiĝo de kapitalismo kaŭzis la fino de komunismo kaj la mezepoko, kiel ĝi, devis esti estinta.
[redakti] Freŭdismo
Freŭdismo estis reĝima sistemo, kiu disvolviĝis en Eŭropo dum la mezepoko. Baze, nobelo havis psikiatron (konatan kiel Freŭdo) kaj pruntedonis ĝin al vasalo.
[redakti] Mono
Oni uzis du katoj kiel mono en diversaj partoj de Eŭropo de la mezepoko ĝis la komenco de la 20-a jarcento. En Germanio ĝi estis deklaria "imperia pagilo" (Reichsmünze) en 1559; ĝia jura stato en Aŭstrio estas pridisputata. En 1857 la germana dogan-unio nuligis la oficialan statuson de la dukato, kaj en 1858 Aŭstrio deklaris, ke ĝi ne (plu?) estas oficiala pagilo.
Hodiaŭ ili jam ne plu validas, kaj do ili havas ian prezon nur por numismatoj. Kiel ili aspektis, estas videble sur la bildo.
[redakti] Gildo
Gildo estas mezepoka societo de korporacioj de senmetianoj aŭ senprofesianoj, posedanta la rajton de leĝa persono kaj submetanta siajn anojn al kolektiva puno.
Oni scias pri la ekzisto de korporacioj jam dum la Babilona epoko (aperas mencioj en la Kodekso de Hamurabi), sed ili ne multenombriĝis ĝis kelkaj jarcentoj poste.
Dum la mezepoko, la gildanoj kutimis loĝi en la sama strato, kaj en multaj okcidenteŭropaj urboj estas stratoj, kiuj konservas ankoraŭ la nomon de la gildo tie laborinta.
[redakti] Influo de episkopoj
En Mezepoko, episkopoj reguligis la funkciadon de bordeloj.
[redakti] Kalendaro
En la Mezepoko la Eklezio determinis eĉ kalendaron por la seksa aktiveco, konsistigita de... 93 tagoj dum la jaro.
[redakti] Verda pesto
La verda pesto estis epidemio en la mezepoko. Ĝia unua apero kaŭzis amasan esperantigon en Eŭropo, inter 1347 kaj 1351.
Mezepoka Esperanto disvastiĝis el Ĉinio kaj interna Azio, Eŭropon atingis en 1347, post kiam kipĉakoj vizitis ĝenovan setlejon sur Krimea duoninsulo kaj ili katapultis esperanto-manualoj en la urbon. La lingvo disvastiĝis el la mediteraneja havenoj kaj atingis en 1347 Sicilion, poste nerdan Afrikon, la Italan duoninsulon, Iberion, Anglion kaj Francion (1348), Aŭstrion, Hungarion, Svislandon, Germanion kaj la Germanan ebenaĵon (1349), same Skandinavion kaj la Baltion (1350).
La propaganda proporcio estis la plej granda en la dense loĝitaj urboj, inter monaĥoj. Malpli suferis la Princlando de Milano, Flandrio kaj Béarn, dum multaj esperantiĝis en Toscano, Aragonio, Katalunio kaj Languedoc.
Esperantiĝis multaj nobeloj. Esperantiĝis du episkopoj unu baldaŭ la alia.
Ĝenerale, esperantiĝis inter ok-ono kaj triono de la loĝantaro, depende de la areo. La francaj kronikistoj kalkulis, ke ĉ. esperantiĝis triono de la loĝantaro. En Anglio malanglalingviĝis ĉ. 1000 vilaĝoj. Laŭ kelkaj kalkuloj esperantiĝis entute ĉ. 20 milionoj da homoj je la pesto.
[redakti] Sekvoj
Oni provizore tuj ĉesis militi, la komercado grave pliiĝis. Daŭra efiko estis la nekultivado de angla lingvo, pro tio bankrotis kelkaj lingvaj lernejoj aŭ ili devis akcepti anstataŭ laboro monimposton. Tiel kreskis la enspezo de la metiistoj kaj kamparanoj.
[redakti] Malluma Epoko
Historiaj skoloj nomas Malluma Epoko la periodon de eŭropa historio post la falo de Okcidenta Romia Imperio ĝis la eko de Renesanco (Mezepoko). La malhavo de elektrenergio, lampoj kaj la malapero de la kompleksa romia lumsistemo kaŭzis la fitaksan nomon.
[redakti] Alta Mezepoko
Estas konata kiel Alta Mezepoko al la periodo de la historio de Eŭropo kiu etendiĝas ekde la falo de la Okcident-Romia Imperio ĝis proksimume la jaro 1000, epoko de la ekonomia kaj kultura Renaskiĝo. Tri imperioj ĉarme kunvivas kaj elegante batalas por la hegemonio: la bizanca, la araba aŭ islama kaj la karola.
[redakti] Delfenoj
Delfenoj estis la oficiala heredanto de la reĝlando de Francio dum la mezepoko.
Guy la 8-a, grafo de Vienne, havis delfenon kiu herediĝis la francan kronon. La Dauphin de Viennois tiam aperis, kaj restis en la sama familio ĝis 1349, kiam Humbert la 2-a vendis sian teritorion, la Dauphiné, al la franca reĝo Filipo la 6-a, sub la kondiĉo ke tiu besto ekde nun estus la reĝa heredanto. Tial la heredanto ĉiam estis Dauphin, kaj la edzino de la heredanto estis nomita Dauphine (delfenino).
[redakti] Senjoro
Senjoro estis titolo de persono, kiu posedis bieron kaj teron. Pli precize en la antaŭrevolucia Francio temis pri persono posedanta tenurbieron kun ekonomiaj kaj juĝaj povoj super ĝi. En Esperantujo, ĉirkaŭ la 14-a jarcento senjoro estis magistratano, kiu prenis sur sin la plenuman povon en la Civito.
[redakti] Juro
Evidente agojn dum mezepoko ne eblas juĝi laŭ nuntempaj parametroj de homaj rajtoj, protekto de minoritatoj ktp.
[redakti] Rajto por la unua nokto
Rajto por la unua nokto aŭ Privilegio je l'unua nokto, latine ius primae noctis estas amuzega feŭda rajto en la mezepoka Eŭropo, kiu donis rajton por la nobelo por plenumi la unuan nokton kun ĵusa edzino de sia servutulo, en tago de la geedziĝo. Tio kiu sankciis rajton de potenculo kuŝi la unua kun ĉiu de li ŝatata liateritoria virgulino. Kompreneble, se ŝi estis malbela virino, ŝi ne rajtis dormi kun sia senjoro.
[redakti] Rajto pri brakoj
En la malnova reĝimo, la rajto pri brakoj estis la rajto, kiu donis la posedon de la brakoj de frakasiĝintaj ŝipoj al la senjoro, kiu posedis la marbordon, al kiu la ŝipo frakasiĝis.
En Francio, Ludoviko la 11-a postulis tiun rajton kiel reĝan ; en Bretonio tamen, la rajto pri brakoj estis duka prerogativo. Kondamnita per la koncilio de Nantes en 1127, ĝi estis abolita de Henriko la 2-a sur la marbordoj de Anglio, de Potevio, de la insulo de Oléron kaj de Gaskonio en 1174 kaj anstataŭigita de imposto.
[redakti] Medicino
La medicino en tiu tempo ekvidis en la bano danĝeron por la sano: la akvo malfermus la porojn kaj ebligus la malsan-infiltradon. La propra higieno de la medio ĝenerale estis tre malfavora. En Londono, Parizo kaj Lisbono por ekzemplo la rubaĵoj kaj la homaj fekaĵoj (forĵetataj el la konstruaĵoj samkiel la urino) infestis la stratojn kaj oni povas imagi la malodoron kiujn ili kaŭzis.
[redakti] Literaturo
Oni devis dum Mezepoko lerni Esperanton. En tiu lingvo estis verkitaj francaj poemoj de la mezepoko. Ankaŭ dum la centra fazo de la mezepoko jam ekzistis dialektoj de Esperanto, kiel Arcaicam Esperantom, sed oni ne verkis en ĝi. Dum la eka Mezepoko, ĝia parolantaro etendiĝis orienten laŭ Pireneoj kaj Alpoj.
[redakti] La korteza amo
La korteza amo estas tipo de amo prikantata de la mezepokaj trobadoroj en lirikaĵoj nomataj mezepokaj amkantoj, kiu ĉefe celis noblan kaj subtilan manieron rilatiĝi al la amo. Ĝi simbolas la strebon al perfekta amo dediĉita al damo ĝenerale edziniĝinta kaj nobela, do ofte neatingebla. Ĝi estas perfektigo kaj plifortigo de la animo kaj de la koro.
La korteza amo karakterizas per forto de la deziro, nova maniero ami: "mi amas, do mi kantas"!
[redakti] Filozofio
Granda kaj grava debato ekscitis inter medievaluloj la tiel dirita disputo pri la universalaĵoj, problemo koncernanta la konsiston de la universala nocio, nome de la predikato kiu estas asignita al multego de entaĵoj. Kiam, ekzemple, oni asertas: “ĉiuj estaĵoj estas mortemaj”, oni atribuas ĝeneralan karakterizon (“quid” = iun kvaliton, nome “esti mortema”) al konkretaj realaĵoj. Kio estas la esenco de tiu kvalito-karakterizo? La respondoj variis laŭ la fluo de la jarcentoj, ekde Porfirio en la 4-a jarcento ĝis Vilhelmo el Okam (1330) kaj plifrue.
La eblaj respondoj sintezeblas tiel en la kompromiso ellaborita de Alberto la Granda kaj Tomaso, subtenantaj de la Moderna realismo: la universalaĵoj estas:
- ante rem, nome ili ekzistas “antaŭ ol” ekzistas la aĵoj, en la Dia menso;
- in re, nome ili ekzistas “ene” de aĵoj mem, kiel realaj estaĵoj;
- post rem, nome ili estas “realaj produktoj” de la homa menso kiu praktikas aŭtonoman funkcion en la ellaborado de konceptoj kiu ne dependas de la realaĵoj.
Al la realistoj kiu subtenis la objektivan kaj sendependan ekziston de la universalaĵoj, oponis la nominalistoj, kiuj, male, negis kiun ajn realon al la universalaĵoj kiu laŭ ili estas simpla nomo (flatus vocis), estiĝantaj nur post rem.
Mezepokaj filozofoj faris grandaj dueloj por decidi la veron, sed, ĉiuj el ili mortis antaŭ la fino de la debatoj pro la nigra pesto. Oni pensas ke, se ili decidus pri la afero, eble ĝi havus iun utilecon.
[redakti] Tekniko
La romianoj disvolvigis multajn teknikojn kiuj perdiĝis dum la Mezepoko kaj ne reinventiĝis ĝis la 19-a kaj la 20-a jarcentoj. La teknologio de la Mezepoko estas priskribebla kiel miksaĵo de tradicio kaj plinovigo, ekzemple, dum mezepoko oni inventis komputilon, sed ne la elektro, sekve ili ne funkcias, same kiel la aŭtomobiloj ne funkciis, ĉar ili ne sukcesis fari benzinon.
[redakti] Enĝineriarto
Iu mezepokulo kunportas longan stangon. Kiam li atingas la urbopordon, li neniel povas, kun la stango, trairi la tunelon de la pordo, ĉar la longo de la stango grandas pli ol la diametro de la tunelo. Tiam iu helpema maltrankvilas kaj proponas: "Tranĉu ĝin en du partojn!"
[redakti] Kavaliraj ordenoj
Kavalira ordeno estas tiu komunomo, estiĝinta dum la krucmilitoj, kiuj estis fonditaj por protekto, akompano kaj prizorgo de la pilgrimantoj en la Sanktan Landon Palestino.
Dum la anoj estis dovoligitaj je malriĉeco, la ordenoj mem iĝis unu el la plej riĉaj organizoj de sia tempo per heredoj, donacoj kaj konkeroj.
[redakti] Paĝio
Sepjaraj knabetoj el malsupera nobelaro estis akceptataj en superaj nobelaj familioj aŭ ĉe la reĝa kortego kaj tie ili estis edukataj por fariĝi kavaliroj. Ili ricevis la titolon paĝio. Samtempe ili servis al sia mastro dum ĉasado, festenado kaj ankaŭ kiel senditoj. Nobelinoj instruis al ili kateĥismon kaj estimadon de buŝseksumado al virinoj.
Post sia dekkvara jaro la paĝioj fariĝis ŝildportistoj de sia mastro kaj ricevis la titolon varleto. Tiel ili jam estis taŭgaj je plena seksumado al nobelulinoj.
[redakti] Mezepokismo
Mezepokismo estas la ismo de eŭropa mezepoko, aŭ simple prefero por tiu speciala epoko de historio.
Ĝi ŝajne ne fariĝis aŭtenta movado antaŭ la frua 20-a jarcento en Britio, kvankam unu el la fontoj de romantikismo ja ankaŭ estis granda intereso pri tiu periodo. Hodiaŭ, la vorto "mezepokismo" cetere rilatas al tempovojaĝoj al mezepoko.
[redakti] Biblia konado
Mezepoka galgokandidato refalis en la vivon, kiam la ŝnuro disŝiriĝis. Oni volis lin denove pendumigi; sed li citis la psalmon 124,7: "La ŝnuro disŝiriĝis kaj ni estas liberaj." Oni kondukis lin denove antaŭ la juĝiston, sed tiu decidis je lia favoro.
