Mono
El Neciklopedio
Tiu ĉi artikolo enhavas idajn mensogojn, legi ĝin povas esti danĝera, redakti ĝin preskaŭ certe estas herezo. Vi povas esti forigota de via Esperanto-asocio pro tio! For fiaj reformemuloj!
"Mono is contagious"
"Al tiu ĉio cedas, kiu monon posedas"
~ Zamenhof
"La socialista kompreno pri mono estas nur la fakto ke ili postulas ĝin de la aliaj."
~ Konrad Adenauer pri Mono
"Mono aŭ malsufiĉas aŭ forestas tute"
~ Leĝo de Murphy pri mono
"Nek elspezo nek mono povas temi pri io"
~ Marcos Cramer pri mono
"Multaj esperantaj vortoj komencas de "mono""
~ Nakai Cuneo pri mono
"Mono ne alportas feliĉon, sed ebligas suferi en Parizo"
~ Paris Hilton pri mono
"Ne elspezu monon pli frue, ol vi ĝin posedas"
~ Thomas Jefferson pri Paris Hilton
"Tempo estas mono"
~ angla proverbo pri mono (kompreneble, ĉiuj anglaj proverboj estas pri mono!)
Enhavo |
[redakti] Tempo estas mono
Profeto iris al sankta loko. Tie, li renkontis Dion kaj tuj demandis: - Dio, kio estas mil jaroj por vi? - Nu! Mil jaroj por mi estas unu sekundo. - Kaj kio estas unu miliono da dolaroj por vi? - Nu! Unu miliono da dolaroj por mi estas unu cendo. - Donu unu cendon al mi, Dio!
- Jes, mia filo. Atendu nur unu sekundon.
[redakti] Mono estas afero
Idistoj estas tiel stultaj, kiuj diras: "Pekunio esas ekonomika kozo". "Kozo" signifas "afero" en Ido, sekve, ili pensas ke mono (pekunio) estas afero...
[redakti] Funkcioj de mono
1. Rimedo de intersango
Subjektoj havas varojn. Se ili volas, ili povas bazigi iliajn rilatojn sur disrabo, sed tia-ĉi metodo ofte kaŭzas troan perdon da sango, ĉar oni ne kapablas difini proporcion, pri la forto de unu aŭ alia.
2. Kalkulanta unito
Tia-ĉi funkcio ebligis nin ekspliki prezojn de varoj, servoj, ŝuldoj, kreditoj, ktp. Prezo ebligas nin kompari valorojn de malsamaj varoj aŭ servoj. Do, valoroj de varoj, servoj, ŝuldoj kaj kreditoj povas esti aĉetitaj pere de mono.
3. Konservilo de valoro
Unu el eblecoj de uzo de mono estas tenado de mono forme de monŝparaĵoj. Se ni havas monon kaj ne aĉetas varojn, ni estas avaruloj.
[redakti] Historio
En majo 1907, en aparta eldonaĵo de Internacia Scienca Revuo, la ĝenevano René de Saussure(1868 - 1943) publikigis sian projekton pri mono. La mono egalvaloris al oro.
La ĵus fondita UEA (en la 28-a de aprilo 1908) propagandis senrezerve tiun sistemon. La poŝtkartoj, kiujn ĝi eldonis por propra uzo aŭ uzo de siaj membroj, surhavis presitan poŝtmark-lokon, kun indiko de postulata afrankoprezo.
[redakti] Apliko al bankoj
Herbert F. Hoveler (1859 - 1918) fondiĝis en 1907 la unua banko kun sidejo ĉe Merton Abbey, Londono, kaj funkcianta kun korespondantantoj. Transpagoj estis faritaj per specialaj ĉekoj, ĉiuj transpageblaj en Londono. Ankaŭ ekzistis pli lerte elpensitaj ĉekoj laŭ formato 85 x 88 mm, tute redaktitaj en esperanto kaj detranĉeblaj. Tiuj ĉekoj surportis la sloganon: Unu mondo, unu lingvo, unu mono.
Per tiuj ĉekoj oni debetis sian konton kaj transpagis en alian konton: tre oportuna kaj malmultekosta sistemo inter esperantistoj, kiuj ofte devis pagi etajn sumojn por aĉeto de libroj aŭ aliĝojn eksterlanden.
En 1914 la ĉefbanko esperantista havis 730 klientojn en 43 landoj. La klientoj montris sian anecon al la banko, stampante siajn korespondaĵojn pere de stampilo kun sia propra kontnumero.
Serio da ĉekoj fluis el la "mono": ties koncepto kaptis la intereson de svisa Schweizeriche Bankverein en 1908 kaj iom poste de Pictet en Ĝenevo, kaj tiuj du eldonis internaciajn ĉekojn kun mona valoro indikita en esperanto.
Menciinde ankaŭ estas, ke en 1912 la medalfarejo Holy Freres en Svisio stampis arĝentajn "monerojn" de 1 kaj 2 spesmilaj valoroj, memore al la 25-jara jubileo de esperanto kaj kun la celo vendi ilin ĉe UK en Berno en 1913. Ŝajnas ke ili ankaŭ intencis eldoni moneron el oro, sed tio neniam efektiviĝis.
La nun konataj ekzempleroj de tiuj moneroj nombras ne pli ol kvar – temas pri vera raraĵo.
En tiu antaŭmilita periodo la katalogoj de fakaj librovendejoj, la revuabonoj, havis prezojn indikitajn en mono. La kotizoj al internaciaj esperantistaj organizaĵoj estis pagitaj en tiu mono, kaj dum Universalaj Kongresoj, de malgrandaj ĝis grandaj elspezoj, eĉ restoraciaj fakturoj, estis pagitaj per mono. Tamen ne estas klare, kiom longe ĝi funkciis kaj kiom da komerco rezultis.
La unua mondmilito bremsis konsiderinde la aktivaĵojn de la banko, kiu ĉesis funkcii en 1918 pro la morto de Hoveler. Ĉiuj kreditoroj estis repagitaj.
[redakti] La intermilita periodo
Inter la du mondmilitoj la sama problemo reaperis preskaŭ senŝanĝe: kiel transpagi etajn sumojn por aliĝoj, kotizoj, aĉeto de libroj... Kiel repagi la respondon, kiam oni petas servon al eksterlanda korespondanto? UEA, kies sidejo estis en Ĝenevo, post konsento de la ĝenerala direktorejo de la svisaj poŝtistoj, enfunkciigis sistemon de esperantistaj bankbiletoj laŭ tri valoroj. Ili ekvalidis ekde la 1-a de decembro 1926 ĝis limo prokrastita poste de decembro 1929 ĝis 1935.
La mono ne nur utilis por sendi ilin al korespondantoj, de kiuj oni petis servon kaj do deziris repagi la respondon, sed ankaŭ por transpagi etajn sumojn ĉe la oficejo de UEA. La eldonkvantoj estis respektive 13000 (por 30 centimoj), 3000 (por 50 centimoj) kaj 4000 (por 1 franko), kiu estis utiligita specimene por propagandi la sistemon.
Ŝajnas tamen, ke ne ĉiuj elĉerpiĝis, kaj la revenintajn kaj senvaloriĝintan monon UEA utiligis propagandcele en 1932 gluante ĝin en broŝuro "Servoj de UEA" (1932, p. 77) kaj en la revuo Esperanto. La sistemo estis forlasita post 1935.
[redakti] Alia intermilita provo
En 1927 (en la 15-a de januaro) aperis pseŭdo-biletoj de la "Universala Spesmila Banko". Eldonitaj kun portreto de Zamenhof fronte, kaj kun foto de pacpalaco de Hago dorse, kiu estis ĉirkaŭita de indikoj: "mono egalvaloras al oro", kaj "Ĉiuj rajtoj rezervitaj, falsado leĝe punota". La valoro de la mono restis ekzakte la sama, kiel en 1907.
[redakti] Post la dua mondmilito
Tuj fine de la milito la Universala Ligo, kies sidejo estis en Hago (Nederlando), signis la bazon de nova socio en sia unua postmilita revuo La Praktiko, 1946, n-ro 1-5: Universala Ligo difinis sin kiel "libera unuiĝo de liberaj kaj honestaj homoj, kiuj sentas respondecon pri la sorto de la homaro kaj tiel volas konstrui novan mondon, en kiun venas nova sento, tra kiu iras forta voko, almenaŭ tolerante unu la alian". Tial uziĝos Esperanto, kaj mono. La artikolo precizigas la fundamenton de "principa kaj idea mono".
"La teoria bazo de la nova mono estas ne la oro, sed pli grava valor-mezurilo, nome la pano, pri kies ĉion superanta valoro tiel konvinke atestas la nuntempa nutraĵa krizo. Praktike (pro diferencoj en la kvalitoj kaj prezoj de la diversaj panoj) ĝia valoro estas ligita al la valoro de mono.
"La liga mono estas provizore nur idea, t.e. aplikata nur sur papero, en la kalkulado. Fari sur ĉi tiu tereno pluajn paŝojn, kiel ekzemple fondi bankon, starigi tutmondan ĝirosistemon, eldoni efektivajn monerojn ktp., ni povos nur poste, kiam ne ekzistos plu la severaj leĝoj kaj reguloj, per kiuj nuntempe la registaroj de la diversaj ŝtatoj enkatenigas la financan vivon".
Praktike, la Ligo eldonis monon, presitan sur blanka papero en tri koloroj (verda, ruĝa, helbruna). Tiajn monon ricevis la varbantoj de novaj membroj kaj la partoprenantoj en la konkursoj de La Praktiko. La mono estis akcepteblaj de la oficejo de la Universala Ligo kaj de la Internacia Esperanto-Instituto, ĉe pagoj por brikoj, aktivaj kotizoj, abonoj, anoncoj, libroj, enirkartoj ks.
La moneroj havis tre limigitan valido-periodon, sed tiu poste estis prokrastita, kaj paperaj monbiletoj estis utiligataj ĝis 1985.
Tamen ŝajnas, ke tiuj moneroj vekis ĉefe scivolon kaj allogis e-kolektantojn, tiel ke dum jaroj ili ne plu troveblis, nek praktike utilis. Lastatempe stoko el Universala Ligo estis reaĉetita de UEA, kiu reklamas ilin en sia revuo Esperanto (kaj en Kontakto). La sola intereso tamen restas kolekta.
[redakti] Geografio
La Mono (angle Mono) estas en la ŝtato de Kalifornio (Usono). Ĝi situas oriente de la Nacia Parko Yosemite kaj de la montaro Sierra Nevada. Indiĝenoj manĝis larvojn de certaj muŝoj, kiuj loĝas tie.
[redakti] Amike
Berl: "Ĉu vi forgesis pri la mil rubloj kiujn mi pruntedonis al vi?"
Ŝmerl: "Tute ne! Tio apartenas al miaj plej agrablaj memoroj."
[redakti] Mono kaj religio
Malsamaj religioj pensas malsame pri la mono:
Foje pastro, pastoro kaj la rabeno interŝanĝas opiniojn pri la destino de la mono oferdonita dum la ceremonioj. Unue, la pastro klarigas:
- Mi desegnas cirklon sur la grundo kaj ĵetas la monon supren. La mono, kiu falas en la internon de la cirklo, apartenas al Dio, kaj la mono kiu falas ekstere, estas mia.
La pastoro ankaŭ klarigas:
- Mi ankaŭ desegnas cirklon, sed mi faras la kontraŭon: la mono kiu falas ekstere, apartenas al Dio, kaj la mono kiu falas en la internon, estas mia.
Fine, la rabeno klarigas:
- Mia metodo estas tia: mi ĵetas la monon supren. Tio kion Dio sukcesas preni, estas Lia!
[redakti] Mono kaj manĝo
Panjo disputas kun la filineto, kiu ne volas manĝi la okzalaĵon:
- -- Kion vi pensas, filineto, kio okazas al tiuj, kiuj ne manĝas la manĝaĵon?
- -- Ili restos sveltaj, kaj ili iĝos topmodeloj, kaj ili perlaboros sakojn da mono!
[redakti] Mono kaj filozofio
"Mono ne estas ĉio en la vivo", diris ŝtelisto, kaj prenis ankaŭ la juvelojn.
[redakti] Mono kaj saĝeco
Anĝelo aperas ĉe fakultata kunveno kaj diris al la dekano ke, rekompence por lia sindonema kaj modela konduto, Dio donos al li elekton aŭ de senfina riĉeco, aŭ senfina saĝeco. Tuj, senhezite, la dekano elektas senfinan saĝecon.
"Jam farita!" krias la anĝelo, kaj ekmalaperas per nubeto de fumo kaj fulmo. Nun, ĉiuj kapoj turnas sin al la dekano, kiu sidas ĉirkaŭita per malbrila aŭreolo. Unu el liaj kolegoj flustras "Majstro — diru ion, ni petas vin!"
La dekano suspiras, kaj diras "Mi devus prenita la monon....."
[redakti] Mono kaj politiko
Debatas du kandidatoj je la prezidanta posteno de UEA. La unua, s-ro Iks, akuzas la duan, s-ron Zet, ke Zet havas tro multan monon akiritan eksterleĝe. Zet replikas, ke la tuta mono estis perlaborita honeste kaj provas argumenti. Iks interrompas lin:
Tio estas absurdaĵoj! Ekzistas nur unu rimedo de honesta mon-perlaborado.
Zet: Do, kio estas ĉi tiu rimedo?
Iks: Jen! Mi certis, ke vi ne scias ĉi rimedon!
[redakti] Elspezoj
Oni povus nomi multajn elspezojn por sensencaj elspezoj, sed neniu estas pli evidenta ol la starigo de tombeja muro. Tiuj, kiuj enas, povas eliri ja neniel, kaj tiuj, kiuj eksteras, tiuj ne volas eniĝi
[redakti] Kaŝejo
- -- Kie vi kaŝas la monon por ke la edzino ne trovu ĝin?
- -- Ni havas korbon por truitaj ŝtrumpetoj. Nu, tie.
[redakti] Saĝa monprunto
Prezentu al vi, amiko, mian ĉagrenon! mi forgesis en domo la monujon. . . . Pruntu al mi dek rublojn ĝis morgaŭ. — Pardonu, mi ĝin ne povas, sed mi povas konsili al vi certan rimedon, por ricevi tiun ĉi monon. — Ho, mi dankas vin, vi estas vera amiko. . . . — Jen dudek kopekoj; prenu veturigiston kaj veturu hejmen, por preni la monujon. [I. Lojko.]
[redakti] Interparolo
— Vi nur tiam estas al mi afabla, kiam vi bezonas monon!
— Sed, karulo, mi ja ĉiam estas afabla al vi...
— Bedaŭrinde!
[redakti] Rilativeco
Fakturoj trairas la poŝton duoble pli rapide ol ĉekoj
[redakti] Infanece
Dum matematika studhoro sinjoro instruisto demandas Steĉjon:
- -- Se vi havus dumil forintojn, kaj vi donus ilin al duprocenta interezo, kion vi gajnus?
- -- Haj, sinjoro instruisto, nur tion, ke ĉiuj rigardus min stultulo.
[redakti] Idistoj kaj mono
Du idisti kune proprietis komercon ed ambaŭ esis saghaj ye mondumala maniero. Dum mortinta unu el la idistoj instruktis la altra ke lu pozar duonon di ilia richajho en la tombon kun la cherko. La idisto heziteme konsentis. Plu tarde la idisto mortis. Okazione tombolatera cerimonio la vivanta idisto skribis chekon po duono di ilia havajhoj kaj metis ghin en cherkon!
[redakti] Ida sonĝo
Ye iu nokto' idisto renkontris stranjan sonjon en sua dormado:
Nekonocata viro vizitis lin k donis al lu' 9 denarojn. Tamen idisto demandis de la viro' plusa denaro dicante ...
- Pro quio, la diablo, nur 9 denari?
Donez al me' un denaron pli por facar la nombron ye bone kompleta.
La viro tacis k ignoris tion, quoin idisto demandis. Sed idisto insistis, pregis k abasis sin sencese ke finale lu vekis.
Li subite vekiĝis, klozante siajn okulojn, vidis siajn malplenajn manojn kaj li extensis l'amba brakii ed exkuzis su dicante:
- Bone! Pliz donez a me' la 9 denarojn ma tempe suficanta por me.
[redakti] Interparolo
— Vi nur tiam estas al mi afabla, kiam vi bezonas monon!
— Sed, karulo, mi ja ĉiam estas afabla al vi…
— Bedaŭrinde!
