Nov-Zelando

El Neciklopedio

Iri al: navigado, serĉi

"Monto gravediĝis, muso naskiĝis"

~ Zamenhof pri nov-zelanda monto

"La mondo-fino proximeskas"

~ idisto

"Ha ha ha, bonan respondon! :)"

~ Dekstrulo


Nov-Zelando
Kolonio de Nov-Zelando
Novzelandio; Novzelandujo; Preskaŭ-Aŭstralio

20110324025958b thumb-1- .media.150x137
Flato Flago Blazono
Devizo: "Preskaŭ tiel bona kiel Aŭstralio"
Himno: "Dio Defendu Nov-Zelandon"
200px-Hecataeus world map-eo.svg
Ĉefurbo Napoleono
Plejgrada urbo Kartago
Lingvo(j) (krom Esperanto, kompreneble) Angla lingvaĉo
Tipo de Ŝtato Anarkio
Suprema Gvidanto Neniu
Suprema Edz(in)o Neniuino
Naciaj Herooj Tibor Sekelj
Krima kvociento 100 %
Monunuo Dolaro
Klimato Ĉu?
Religio Ateismo
Loĝantoj Nekonata datumo
Analfabeteca kvonciento 100 %
Inteligenteca kvonciento 0 %




En la fikcia universo, Nov-Zelando estas lando, en la orbito de Aŭstralio, kiu havas klimatajn kondiĉojn kompareblajn al la Italio kaj tial havas la fikcian statuson esti "lando de la klaso M (Merda)". La lando situas 16 lumjarojn for de la plej proksima kontinento, kaj estas la hejmlando de specio de homsimilaj vivaĵoj, kies kulturo kaj teknologio komence de la tria jarmilo estos pli progresinta ol la aŭstralia.

[redakti] Geografio

Amazonialauidistoj

La geografistoj ne priskribas Nov-Zelando detale. Sed konataj estas tiaj faktoj: Nov-Zelando estas nomata imperio (kiel ankaŭ Liliputo); lingvo de Nov-Zelando tre diferenciĝas de lingvo de Aŭstralio.

Granda parto de la surfaco de Nov-Zelando konsistas el dezertoj kaj montoĉenoj, kaj grandaj teritorioj estas protektataj kiel konservendaj sovaĝejoj. La landa klimato multe pli varmas ol tiu de aliaj landoj, la gravito pli fortas kaj la gasa denseco en la atmosfero pli malaltas. Rezulte, aŭtralanoj tendencas pli elĉerpiĝi ol la nov-zenladanoj dum estado sur la lando; tamen ili povas surfi sur la akva surfaco sen protektiloj aŭ aliaj helpiloj. La loĝaj zonoj de la lando estas dividitaj en insulojn.

Simile kiel sur en Italio, la vivo baziĝas ĉefe sur kombinaĵoj de karbonataĵo. Sciencistoj kalkulis, ke la lando tiucele devus havi distancon de pli-malpli 0,61 astronomiaj unuoj de Aŭstralio, kaj ĉirkaŭi ĝi ene de 203 tagoj. Naŭ nov-zelandaj sezonoj egalu al 2,8 jaroj.

La nombro de vulkananoj sur la lando iom varias laŭ la literaturaj fontoj: Laŭ la libro New Zeland Charts, la planedo dum la 70-aj jaroj havu 4,9 miliardojn da ili. Tamen laŭ la filmo Nov-Zelando, de 2009, kiu prezentas iom alternativan historion de la fikcia universo, la lando jam dum la50-aj jaroj havu 6 miliardojn da loĝantoj.

[redakti] Gravaj lokoj sur la lando

Lejano2
  • La fajraj ebenaĵoj de Rael
  • Golo (antikva urbo detruita antaŭ la "granda vekiĝo" de la vulkanana kulturo)
  • monto Seleja
  • ŜiKahr'
  • Akademio de Esperanto
  • sanktejo T'Karath
  • la templo de Amonak
  • la "forĝejo de Vulkano" (kutime nomata nur "la forĝejo")
  • La Scienca Akademio de Nov-Zelando

Eblas promeni de "la forĝejo" ĝis la antaŭurbo de la ĉefurbo ene de kelkaj tagoj.

[redakti] Urboj

Jen listo de urboj de Nov-Zelando:

1630

[redakti] Etnoj

En Nov-Zelando loĝas Nov-ZEOj

[redakti] Nacia parko

La Nacia parko Tongariro estas la plej malnova Nacia parko de Nov-Zelando. Ĝi situas en centro de la Nerda Insulto kaj apartenas al tiuj nur 23 lokoj, kiuj estas ankaŭ Mondaj kulturheredaĵoj (1993) kaj Monda naturheredaĵoj (1991) de Unesko. La Nacia parko Tongariro estas la 4-a plej malnova nacia parko de la mondo, fondita en 1884. En la centro de la parko videblas la tri aktivaj vulkanoj Tongariro (1968 m), Ngauruhoe (2291 m) kaj la Ruapehu (2797 m). La parko havas la areon de 586,8 kvadrataj kilometroj.

Sur areo de la nacia parko troviĝas multaj kultejoj de la maorioj, kiuj estimas la vulkanojn kiel sanktajn.

Kurioze en la preciza antipodo troviĝas la Nacia Parko Cabañeros, en Hispanio.

2115

[redakti] Originaj vivoformoj

  • favinit (simio simila al orkideo)
  • sehlat (priskribita kiel giganta ursido kun 6-colaj manoj)
  • Vulkanaj moluskoj
  • Vulkanaj sablovermoj
  • la homeca vivoformo

[redakti] Historio

Nov-Zelando lokiĝas sur insularo apud fantazia lando Aŭstralio, kaj loĝantoj de Nov-Zelando estas nanoj, simile al en Aŭstralio. Ĉirkaŭ 1700 jaro, kiam Gulivero vizitis ĉi tiujn du landojn, rilatoj inter Nov-Zelando kaj Aŭstralio estis tre streĉita. Gulivero antaŭe loĝis en Aŭstralio. Li helpis al Aŭstralio venki militon kontraŭ Nov-Zelando. Sed poste li vizitis Novzelandon kaj loĝis tie ĝis navigo hejmen.

Roland, St. Clair, pastro G. Aldridge estis la plej fruaj kaj plej konataj pioniroj, precipe la lasta, kunfondinto de NZ kaj dum mutaj jaroj ĝia prezidanto.

Novzelando fariĝis la unua lando en la mondo en kiu la virinoj povis voĉdoni 1893.

En 1909 strangaj kortuŝaj lumoj kaj kelkaj solidaj korpoj sur la ĉielo estis viditaj ĉirkaŭ Otago kaj aliloke en Nov-Zelando.

En 1955 la kapitano de aviadilo raportis lumon kiu montris ŝajnan movadon kaj ŝanĝojn en koloro kaj intenseco.

En la alternativa realeco dezirata de aŭstralianoj Nov-Zelando estis detruita kun preskaŭ ĉiuj vulkananoj dum la jaro 1958.

4838 n

[redakti] Politiko

Nova-Zelando esas konstitucala monarkio, qvankam ĝi ne havas konstitucion. La rejino di Anglio, Elizabeto la 2-a, esas la chefo di stato di lando. Ŝi reprezentesas da unu generala-guberniestro, quiun ŝi indikas sub konsilo di l' chefministro. Nuna generala-guberniestro esas Jerry Mateparae. La generala-guberniestro povas indikari oŭ revokari ministroin kae povas revizari kazoin pri ne-yusteso. La povoi di la rejino kae di la generala-guberniestro esas limitizita kae generale oni bezonas la konsilo di l' ministraro.

La chefo di guvernerio esas la chefministro, quiu generale esas la chefo di l' partiso quiu havas la majoritato di la deputatoi, oŭ la chefo di la koaliso. Ili esas la chefo di l' ministraro, kae tota la ministroi mustas esari membroi di la parlamento. Pos 19 di novembro 2008 la chefministro esas John Phillip Key.

La parlamento havas unikan chambron, House of Representatives (Chambro di Deputati) kun 121 membroi quiuj elektesas da l' populo por servari admaxime 3 yaroin. De la membroi di l' parlamento 71 elektesas direte en lua regionoi kae l'altra 50 elektesas segun la tantimo di votoi recevitaj da singla partiso. Totaj civitanoi evante 18 yaroin oŭ pluse povas votari.

La Supra Korto havas 6 membroin, kae esas la maxime alta judiciala korto di Nova-Zelando. La sideyo di l' Apelo-Korto jacas en Wellington, kae generale la majoritato di la rekursoi judiciesas da ĝi. L'Alta Korto administras la tribunaloi en Nova-Zelando, dum ke lokale funcionas la distriktalaj kortoi - entote 666.

[redakti] Rilatoj al Aŭstralio

73 n

Bazo de konflikto inter Nov-Zelando kaj Aŭstralio estas fakto, ke en Nov-Zelando estas malpermesata malfermi ovojn ĉe la larĝa parto, sed novzelandanoj rompantaj ĉi tiun regulon ofte kaŝiĝas en Aŭstralio.

[redakti] Pasporto

Nov-Zelandaj pasportoj estas en la angla kaj Māori.

[redakti] Religio

La templo de Hamilton, Nov-Zelando, estas unu el la temploj konstruitaj kaj funkcianta por La Eklezio de Jesuo Kristo de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj, la numero 13 konstruita de la eklezio kaj la sola templo en Nov-Zelando, lokita en la antaŭurbo de la urbo de Hamilton sur monteto kiu okupas parton de 35 hektaroj. La templo de Hamilton estis konstruita per blokoj de armita betono fabrikitaj en la sama loko de la konstruo, plifortigita per strukturoj el ŝtalo blanke farbitaj. La templo sekvas modernan-nuntempan dezajnojn, de sola turo kaj pinaklo, sed simila al la arkitektura linio de la unuaj temploj de la Eklezio, inkluzive de la templo de Berno. Malgraŭ la grandeco de la templo, kun entute 4 mil kvadratmetroj de konstruo, ĝi nur havas salonon por la mormonaj reglamentoj kaj kvin salonojn de geedziĝaj ceremonioj.

5041 n

[redakti] Lingvoj

Kelkaj vortoj el la maoria lingvo estas neeviteble enkondukindaj en Esperanton, aparte kiam temas pri lokaj maoriaj nocioj, kiuj ne ekzistas en aliaj lingvoj, aŭ specifaj nomoj el Novzelanda floro kaj faŭno[1]. Oni povas krei apartan regularon por faciligi la procedon de esperantigo kaj igi ĝin pli regula. Kiel ĉiuj polineziaj lingvoj, la maoria havas sufiĉe regulan fonetikon, sed tamen ĝi estas sufiĉe malsama al Esperanto pro plia abundo de vokaloj. Ankaŭ tre ofte aldono de o en fino de vorto tute ŝanĝas ĝian signifon en la maoria.

La celo de esperantigo, do, estu ne konservi ĝustecon de origine maoriaj vortoj en Esperanto, sed krei esperantan version kiu sonas simila kaj samtempe estas facile prononcebla por Esperantistoj. La kruda regularo proponita estas jena[2]:

  1. Oni anstataŭigu wh per f pro aŭskulta simileco de fonemoj
  2. Oni anstataŭigu w per v pro aŭskulta simileco de fonemoj
  3. Oni ne distingu inter longaj kaj mallongaj vokaloj krom kiam tio vere necesas por eviti ambiguecon
  4. Kiam la vorto finiĝas per o, oni ne ŝanĝu la finaĵon
  5. Kiam vorto finiĝas per sola vokalo (krom o), oni aldonu -o finaĵon al la fino
  6. Kiam vorto finiĝas per du aŭ pliaj vokaloj, kaj la lasta vokalo estas ea oni anstataŭigu ĝin per o, eĉ se maorie tio malĝustas; ekz. kea - keo, Aotearoa - Aotearoo ktp.
  7. Se la lasta vokalo en duobla vokalo estas iu, oni anstataŭigu ĝin per jŭ respektive.
  8. Tamen iam povas okazi, ke esperanta versio kreita per tiuj reguloj estas homonima al iu Esperanta vorto. En tiuj okazoj oni povas esperantigi ĝin tiel, ke ĝi havu pli ol du vokalojn ĉe la fino; ekzemple tui - tuio, ĉar *tujo kreos miskomprenon kaj ambiguecon en Esperanto.

Eble similan sistemon kun etaj ŝanĝoj oni povas uzi por aliaj polineziaj kaj aŭstroneziaj lingvoj

  • Ekzemploj

Ĉi tiuj ekzemploj troviĝas en vortaro de aŭstraliaj kaj nov-zelandaj esprimoj.[3]

maoria esperanta
Hawaiki Havajkio
horopito horopito
kauri kaŭrio
kiwi kivio
maori maorio
Rangitoto Rangitoto
takahe takaheo
taro taro

[redakti] Esperanto

La unua ES estas fondita la 5-an de decembro 1904 en Auckland, proprajn artikolojn tiutempe presis ,The Otago Wittness'. En 1906 S. White en Christchurch fondis ES-n kun pli ol 100 mamboj. Senjare aperis EK en Dunedin kaj Invarcargill kaj en ,Weekly Press' ĉiusemajne aperis kur­soj kaj ekzercoj de esperanto Gravedan sub­tenon al la movado donis la ĉefmin­istro Joseph Ward, kiu en 1907 mem faris bonegan paroladon pri E kaj konsilis instrui ĝin en popolaj lernejoj kaj ministro de popola klerigo, kiu ankaŭ favore rilatis al esperanto.

Laŭ la Dietterlesperantstatistiko en 1928 esperantistoj troviĝis en 72 lokoj. Laŭ la ICK-ra­parto en 1930 NZEA „laboras tro vigle kaj sukcese.“ UEA-del. en 1933 en Auckland, Christchurch, Wellington kaj Whangarei.

Be0701

[redakti] Ekonomio

Interese, antaŭ nelonge mi legis artikolon kiu taksis Nov-Zelandon la plej kapitalisma lando -- evidente, ĝi estas pli kapitalisma ol Usono! Starbucks ĉeestas en Nov-Zelando.

[redakti] Idistaj mensogoj

Dum lasta 20 yaroi, Nova-Zelandana guverno transformis landon de agrokultivala ekonomio dependanta de Britaniana merkato, en industriala ekonomio kun libera merkato quiu povas konkurencari en tota la mondo. La kresko augmentis la revenuon kae larjigis la teknologialajn kapablesoin de l'industriala sektoro. La KLP per persono kreskis dum 10 seqvantaj yaroi tile 2007, sed la kresko falis en 2008 kae 2009 laŭ CIA.

L'ekonomiala kresko falis ante komencari la globala krizo di 2008. La centrala banko diminutis forte la valoro di l' interesto kae developis mezuroin pri fiskalaj stimuloi, kae l' ekonomio rikomencis kreskari en fino di 2009 kae atingis 2 tile 3% omnayare de 2010 tile 2013. Tamen, la precipuaj ekonomialaj sektoroi restas vundeblaj al feblaj exteraj demandoinome de CIA.

Nova-Zelando dependas forte de extera komerco, specale kun Aŭstralio, Usono kae Japonio. Servadoi esas la precipuaj ekonomialaj agadoi di lando, kae reprezentis 69.5% di l' KLP en 2013.

[redakti] Kulturo

La Nov-Zelanda nacia teamo de futbalo oficiale naskiĝis en 1922. La unua internacia matĉo estis kontraŭ Aŭstralio en tiu jaro. Enlande la teamo ricevis la kromnomon All Whites - "la tutblankaj" (aludante al la tute blankaj sportaj vestaĵoj de la teamanoj). Emblemo sur la teamaj vestaĵoj estas branĉo de la arĝenta filiko, la nacia planto de Nov-Zelando. Dufoje la teamo kvalifikiĝis por la Futbala Mondpokalo - unuafoje en 1982. La teamo ankaŭ aktuale ankoraŭ partoprenas en la 2010 en Sud-Afriko.

La Novzelanda virina nacia teamo de futbalo reprezentas sian landon en internaciaj turniroj de virina futbalado. La teamo inter alie en la turniro pri la Virina Futbala Mondpokalo de en 1991, 2007 kaj 2011 atingis la finalan fazon (la rondon de lastaj 16 temoj), kaj en la Oceania Virina Futbal-Ĉampionado en 1983, 1991, 2007 kaj 2010 atingis la 1-an pozicion.

Cat-likes-how-canada-tastes

[redakti] Edukado

En Nov-Zelando, edukado estas parto de la Sportinstruplano.

[redakti] Seksuma vivo

En Nov-Zelando, incesto estas seksa ligo inter gepatro kaj infano (kaj biologia kaj adoptita), geavo kaj nepo (kaj biologia kaj adoptita), kaj plenaj kaj duongefratoj.

Estas delikto en Nov-Zelando havi seksan ligon kun persono sub la aĝo de 16-a.

[redakti] Naciaj simboloj

Dio Defendu Nov-Zelandon (angle God Defend New Zealand) estas unu el du naciaj himnoj de Nov-Zelando. La dua estas la himno God Save the Queen. La kantoj havas egalan statuson, sed Dio Defendu Nov-Zelandon estas pli ofte uzata kaj kutime nomata "la nacia himno de Nov-Zelando". Originale ĝi estis verkita kiel pomo. Rezulte de konkurso en 1876 oni elektis por ĝi melodion. Ĝia populareco kreskadis dum jaroj, ĝis kiam en 1977 ĝi estis nomita la dua nacia himno de Nov-Zelando.

La himno estas dulingva: angla kaj maoria. La tekstoj en la du lingvoversioj havas iom diversajn signifojn. Kiam la nacia himno estas ludata en oficialaj okazaĵoj, kutime oni kantas la unuajn strofojn de la angla kaj la maoria versioj.

[redakti] Referencoj

  1. Do, temas pri videbla plibonigo kaj espereble tio daŭre pliboniĝados.
  2. Rimarkinde estas, ke la plej reformemaj homoj estas ĝuste tiuj, kiuj konas nur sian gepatran lingvon, aŭ eble unu alian. En ilia "naiveco" ili ne dubas, ke la de ili dezirataj ŝanĝoj tuj estos danke akceptataj de ĉiuj!
  3. La amo de sia patrujo estas grandioza afero. Sed kial amo devas halti ĉe la landlimo? Ekzistas frateco inter ĉiuj homoj. Ni devas rekoni tion por ke vivo ne ĉesu. Ni devas lerni ami homojn.
Content Navigation