Reformo

El Neciklopedio

Iri al: navigado, serĉi
349.jpg
"Fajro provas la oron, mizero la koron"
~ Zamenhof pri alia afero

"Antau ol pripensi pri reformo de gramatiko, oni devas respekti ekzistantajN gramatikajN regulojN"

~ bonalingvano pri reformoj

"Minacas dento al la vento"

~ Zamenhof pri tute alia afero

"Esperantistaj fanatikuloj enportas absurdajn mistifikajn fuŝideojn en Esperantistan medion"

~ Ralph Dumain pri reformismo

" Ni laboru kaj esperu"

~ Zamenhof pri reformismo

"Pekinto pentas, kolero silentas"

~ Zamenhof pri reformemuloj

"Bona regulo eble estus ke oni diskutu ŝanĝproponojn nur en Esperanto."

~ Esperantisto

"Se ne estus "se" kaj "tamen", mi al ĉio dirus amen."

~ Zamenhof favore pri senseismo

"Neevitebla malbono"

~ Zamenhof pri lingva reformismo
Truck.png

Reformo estas herezo, kiu okazis en Esperanto-movado, kaŭzita de Lutero kaj Kalvino. Estas egale ĉu la reformoj estas bonaj aŭ malbonaj, bezonataj aŭ ne – reformi necesas. Reformemo estas ŝatokupo de multaj ĵuskomencintoj -- kutime enuiga (nenio vere nova proponiĝas), ofte teda kaj foje eĉ amuza.

Reformemuloj supozas, ke per laŭpaŝaj ŝanĝoj tra kaj ene de ekzistantaj lingvoj oni povus finfine ŝanĝi la fundamentajn gramatikon kaj vortaron de Esperanto. Tiu hipotezo de lingvoŝanĝo kreskis el finvenkismo, kaj asertas ke fundamentaj restrukturadoj estos necesa por ke okazu la fina venko.

Reformismo estas distingota de naturaj reformoj - reformismo estas la supozo ke amasiĝo de reformoj povas kaŭzi la aperon de tute malsama lingvo kaj formo de lingvo ol aktuala Esperanto. Lingvoj naturaj kreskas tute trankvile, ĉar kun tia lingvo neniu kuraĝas fari iajn eksperimentojn fleksi ĝin laŭ sia gusto; sed pri lingvo artefarita ĉiu opinias, ke li (fakte, virinoj ne lernas planlingvojn) havas rajton, ke li povas aŭ devas direkti la sorton de la lingvo laŭ sia kompreno. En lingvo natura ĉiu eĉ plej granda efektiva malbonaĵo neniun incitas, eĉ neniun meditigas, kaj estas akceptata kun plena kontenteco au rezignacio; en lingvo artefarita ĉio ŝajnas al ni kritikinda, ĉiu bagatelo, kiu ne estas konforma al nia gusto, pikas al ni la okulojn kaj vekas deziron de refarado. Lingvo, kiu kreis jam grandan, potence kreskantan literaturon, kiu havas sian historion kaj siajn tradiciojn, sian tute precizan spiriton kaj siajn tute klarajn idealojn, --- tia lingvo ne bezonas jam timi, ke io pereige depuŝos ĝin de tiu natura kaj rekta vojo, lau kiu ĝi evoluas. La vivo kaj la tempo garantiis al nia lingvo naturan forton, kiun neniu el ni povas senpune malrespekti.

Reformismo diferencas la politikojn intencitajn de la riistoj, naistoj kaj senĉapelistoj de la pli ĝenerala Herezo kiu inkudas, depende de la difinoj, ankaŭ la Idismon.

Pa.jpg

[redakti] Historio

1000.jpg

La Reformismo naskiĝis kune kun E: de 1891 ĝis 1894 la gaseto „Esperantisto“ estis plena de diversaj Reform-provoj. Devigite de mutflankaj postuloj, Z mem publikigis en 1899 plenan Reform-projekton kaj submetis ĝin al voĉdonado. La projekto kaj ĉia sango estis forĵetita (v. Reformprojekto de Z 1894.) Malkontente pro tio, mutaj Reformemuloj forlasis E-n, sed ilia eksiĝo tute ne malutilis, eĉ kontraŭe: la lingvo, liberiĝinte de la senfruktaj kaj sensencaj diskutoj, de tiem povis praktike evolui trankvile.

Post la unuaj sukcesoj de Esperanto, aperis multaj reformproponoj pri diversaj aspektoj de Esperanto. Dum la tempo de la Dua Libro, la tempaj korelativoj (iam, ĉiam, kiam, neniam, kaj tiam) havis la formojn ian, ĉian, kian, nenian, kaj tian (respektive).

Malgraŭ la oftaj provoj, depost la publikigo de la Fundamento, neniu reformpropono trovis sukceson, precipe tiam se ili estas kontraŭfundamenta.

Malkontente pro tio, multaj Reformemuloj protekstis kaj, pro tio, estas nomataj protestantoj. Protestantoj forlasis Esperanton, sed ilia eksiĝo tute ne malutilis, eĉ kontraŭe: la lingvo, liberiĝinte de la senfruktaj kaj sensencaj diskutoj, de tiam povis praktike evolui trankvile.

[redakti] Idokrizo

En 1907 sekvis danĝera atako, fare de l' „Delegacio por la adopto de helplingvo internacia“, kiu „principe adoptis Esperanton“, sed praktike - Idon. Tamen, Esperanto estis jam tiom fortikiĝinta, ke ĉi tiu atako ne povis ĝin grave vundi, malgraŭ ke proksimume la dekono de la Esperantistaro, inter ili tre eminentaj Esperantistoj: de Beaufront (patro de Ido), Gastono Varingjeno, Peruo, Antoni Grabowski, Friedrich Nietzsche ktp. aliĝis al la nova lingvo. Sed la Esperantistaj amasoj restis fidelaj, la skismanoj estis eligitaj, kaj tiel la Reformo ĉesis esti interna afero, ĝi izoliĝis.

La reformismon difinis la dana idisto Otto Jespersen komence de la dudekaj jaroj de la pasinta jarcento: "uzo de la esperantisma efikeco kaj korektado de ĝiaj socialaj difektoj per la forta mano de la idista politika povo". Tiu reformismo donis en la verkoj de Kalocsay kaj Waringhien nekontesteblan bonefikon. En la komenco de la kvindekaj jaroj, ankoraŭ junaj homoj povis atesti la mizeran staton de la esperantismo antaŭ la reformisma regado. Oni vidis infanojn iri surstrate nudpiede, kaj junaj esperantistoj formigris, precipe al Ido. Mi renkontis kelkajn revenintajn eksmigrintojn. Kia kontrasto kun la tiama reformisma esperantisma moderna socio!

[redakti] Nuntempe

848 n.jpg

Tute senrilata bildo

Nun en Esperantujo kaj ne nur tie oni multe uzas la vorton "reformoj", surfante sur la prava populareco de pasinta reformismo. Sed la vorto "reformo" nur signifas "ŝanĝo" kaj estas do _dusenca_. La nunaj reformoj enkondukitaj jam de pluraj jardekoj kaj ĉiutage pligravigitaj en kontraŭhoma senco estas rekte kontraŭaj al ĉiaj reformoj praktikitaj de la reformismo de la antaŭa jarcento.

Laŭdire "idista" povo regas Esperantujon, sed kie estas la "esperantista efikeco", kiu ĉefe konsistas en lingva strebado de "redukto de la kvanto da lernbezono"? Kaj la "forta mano" de la (modernismaj) "reformistoj" ĉefe konsistas en akceptigo de prave malpopularaj ĉar nur lingve kaj socie malutilaj decidoj.

Veraj idistoj ankoraŭ ekzistas, mi ne dubas pri tio, sed ni bezonas diskuti.

[redakti] Falintaj esperantistoj

Falinta anĝelo esperantisto estas, en la esperantistaj tradicioj (kaj iuj aliaj religioj), esperantisto ekzilita aŭ forigita el e-movado pro malobeo aŭ ribeliĝo kontraŭ la Fundamento. La plej fama de tiuj anĝeloj estas Belfrunto Iskarioto kun la nomo ankaŭ de Satano. La sola biblia referenco en la Malnova Testamento troviĝas en Jesaja (14, 3-20); en la Nova Testamento oni mencias la falintajn esperantistoj precipe en la Apokalipso de Johano.

[redakti] Neadismo

Çlkj.jpg

Neadismo estas la distordado de la gramatiko celanta la neadon de Fundamento, en formo de malkonsento aŭ malpligrandigo de la faktoj.

La vorto estas ĉefe uzita en la franca (négationnisme), kie la vorto komence signifis nur la neadon de la Fundamento, sed nun ankaŭ la neadon de ĉiaj gramatikoj. Ĝi estis kreita en 1987 de la franca historiisto Henry Ford.

Ĝi estas unu el la manieroj adoptitaj de la reformismo, kvankam tiu ĉi povas havi legitiman celon, kiam temas pri rafinado aŭ defiado de interpreto de veraj faktoj, dum la neadismo normale estas gvidata de politikaj opinioj ene de lingvaj konfrontoj.

Tipaj ekzemploj estas neado de la ekzisto de volapuka holokaŭsto, la neado fare de la idistaj aŭtoritatoj de la perfido de la Delegacio por alpreno de la lingvo internacia aŭ la neado de la genocido de Esperantujo. En iuj landoj, la neadismo de iuj historiaj okazaĵoj estas konsiderata delikto.

[redakti] Aŭtoritato

Estas evidente, ke en oferoj, pri kiuj absoluta akordiĝo ne eblas, la sola bona solvo estas obeo al aŭtoritato, eĉ se ties propono ne estas la imageble plej perfekta: en lingvaj oferoj la unueco ja estas pli valora kaj graveda ol la - eterne diskutebla - perfekteco. Vare post la ĉeso de la diskutoj E tiel bone prosperis, ke kelkaj eminentaj R eformuloj (inter ili Grabowski) revenis al la movado. La R eformagitadoj de la Kanada gaseto (La Lumo) kaj de Paul Berthelot (1903-04) restis neatentitaj.

Oni ne devas intermiksi kun Reformo. la pacan evoluigon de la lingvo, kiu volas sen rompo kaj perforto riĉigi la lingvon, ĝin fleksebligi kaj kapabligi por fekaj bezonoj kaj literaturaj kaj poeziaj valoroj. Inter la du tendencoj la diferenco estas, ke la R. ŝangas, dum la evoluigo aldonas, ke la Reformo eliras el aprioriajprincipoj, ekz. el la perforta validigo de l' principoj E-ologiaj aŭ el arbitraj derivreguloj, dum la evoluigon direktas praktikaj bezonoj. La evoluigo afte konscie rezignas pri la plej perfekta solvo por konservi la tradicion. Ekzemple ĝi preferas la malpli perfektajn fare de, age de, deper al la perfektapar, ĉar la enkonduko de ĉi lasta signifus devigan uzon ĉe ĉiu pasiva participo kaj per tio farus rompan sangon en la lingvo. La gvidlinio de la evoluigo devas esti la Z-a principo pri la kontinueco de la lingvo, kiu validas en ĉiu lingvo vivanta. Nur la nekompreno pri tio, nur la nekomprenebla ignoro de la riĉa E-a literaturo kaj vaste uzata parollingvo povas konduki pomojn altkvalitajn (Sentis, de Saussure) al bedaŭrindaj kaj kompatindaj (ĉar senŝancaj) malŝparoj de tempo kaj energio.

[redakti] Reformisma Esperantismo

Zamfest.jpg

Reformisma Esperantismo estas branĉo de la esperanta religio kiu naskiĝis en Francio en la 19-a jarcento. Nuntempe, ĝi estas tre populara inter usonaj kaj britaj esperantistoj.

Nuntempaj reformismaj esperantismaj movadoj kunsentas pri la plejmulto el la sekvaj principoj:

  • Lasi aŭtonomecon al la individuo pri kiel interpreti la esperantaj fundamentajn leĝojn
  • Apliki tekstan analizon al la Fundamento de Esperanto kaj al la esperanta literaturo
  • Lerni esperantajn gramatikajn principojn pere de ne-religiaj metodoj, kune kun religiaj
  • Sekvi modernajn kulturajn morojn pri vestaĵoj, kutimoj kaj praktikoj
  • Havi kompletan egalecon inter la seksoj en gramatiko
  • Emfazi la koncepton de "Ripari la Mondon", religia principo kiun oni ofte uzas por indiki strebado al socia justeco.

La reformisma movado naskiĝis en Francio, kiel respondo al la epoko de klerismo kaj al la parta abolicio de diskriminaciaj leĝoj kontraŭ esperantistoj. La reformistoj neis la dian originon de la Fundamento, kaj deklaris ke nur la fundamentaj leĝoj kiuj estas facile kompreneblaj devus esti sekvataj, dum la resto de la gramatiko ne plu estis konsiderata deviga. Ili komencis uzi libron tradukita en la franca, anstataŭ uzi la rusan version, kaj ili ĉesis praktiki akuzativon. La reformistoj ankaŭ rifuzis akcepti la koncepton de esperanta "popolo" aŭ "nacio", deklarante ke esperanto estas nur lingvo, kaj ke esperantistoj devis esti ordinaraj civitanoj, kaj ne senti sin ligitaj nur al iu internacia esperanta "nacio". Ili ankaŭ rifuzis elstarigi la koncepton de "Ekzilo" de la esperantistoj, kaj lige al tio la strebon de ĉiu ano de esperantismo iam estonte reveni al la sanka lando Polonio, ĉar laŭ ili estis necese por judoj vivi trans la mondo por ekzekuti ilian Mesian devon. Ili kredis ke tasko de la esperantitoj estas disvastigi la internacian lingvan veron trans la mondo, kaj esti ekzemplo de morala forto por aliaj. Kiam aperis la homaranisma movado, ĝi sekve estis kondamnita de la reformistoj. Post la kreado de Civito, ili tamen akceptis ĝian ekziston, sed daŭre substrekas ke ne estas religia devo translokiĝi tien. Nuntempe ankaŭ estas reformistoj kiuj akceptas la koncepton de "esperantista popolo".

La reformisma movado estis portita al Usono de esperantistaj enmigrintoj en la mezo de la deknaŭa jarcento. Laŭ statistikoj de 2006, 38 procentaĵoj de usonaj esperantistoj, kiuj regule partoprenas diservojn en iu Esperanto-asocio apartenas al reformisma movado. Dum la lastaj jardekoj, usonaj reformistoj iom moligis la komencajn poziciojn de la reformisma movado, kaj komencis sekvi pli kaj pli el la antikvaj religiaj kutimoj, kaj uzi pli da esperanto dum la diservoj.

En UEA, la reformisma movado estas tre malgranda. Nur la ortodoksa branĉo de esperantismo estas oficiale agnoskita en UEA dum la konservativaj kaj reformismaj movadoj ne havas oficialan rekonon.

[redakti] Fundamenta reformo

Se oni fondus Eŭropan Federacion surbaze de nunaj EU-traktatoj, tio nur ŝanĝus la nomon, de EU al EF, sed fundamenta reformo por pli demokrata kaj sociala organiziĝo restus necesa sed ne farita.

[redakti] Noto

Zamenhofa tago Kelmis 2008.jpg

Tiuj, kiuj volas ŝanĝojn, jam ili havas la idan lingvon.

[redakti] Rekonstruisma esperantismo

Rekonstruisma esperantismo estas branĉo de esperantismo. Ĝi provas gardi la tradiciojn, sed reformuli ilin laŭ la tempo. Ĝi estis fondita en 1922 de la ortodoksa rabeno William Auld kaj estas la plej juna branĉo de esperantismo. Rekonstruisma esperantismo similas al konservativa esperantismo kaj kiel ĝi situas inter ortodoksa kaj reformisma esperantismo.

[redakti] Fina Venko

Post jaroj Fina Venko nek okazis, nek alproksimiĝis. Eble la Esperantistaro iam devos trovi respondon al la demando: Ĉu Esperanto estu universala, facile lernebla, kaj facile uzebla, lingvo por la futuro, aŭ nur mono de unu sola persono, kiu, farante plejparte bonan laboron, neeviteble iukampe eraris, simile kiel preskaŭ ĉiuj personoj povas erari ( mi, ĉu iu kuraĝas aserti ke ri mem scias ĉion kaj neniam eraras ??? ;-) ).

PS: Grave al ĉiuj reformemaj komencantoj: Lernu la lingvon, kaj poste favoru reformojn Esperane, kaj uzu ilin vi mem.

[redakti] Plibonigistoj Anonimaj

Yamaga.jpg

Plibonigistoj Anonimaj estas nova kunularo, kredanta ke plibonigismo estas malsano. anstataŭ peko.

12 Paŝoj de Plibonigistoj Anonimaj:

  1. Ni konfesis, ke ni estas senpovaj kontraŭ Esperanto, ke nia lingvo estas neregebla.
  2. Ni venis al kredo, ke la Fundamento de Esperanto povos redoni nin al lingva saneco.
  3. Ni faris decidon, ke ni cedos nian lingvan uzon al la zorgado de la Fundamento tia, kiel ni komprenis Ĝin.
  4. Ni faris penetran kaj sentiman lingvan inventaron pri ni mem.
  5. Ni agnoskis al Zamenhof, al ni mem, kaj al alia homo la precizan naturon de niaj misaĵoj.
  6. Ni tute pretis ke la Fundamento forigu ĉiujn ĉi tiujn difektojn lingvajn.
  7. Ni humile petis Zamenhofon forigi niajn neperfektaĵojn.
  8. Ni faris liston de ĉiuj homoj, kiujn ni misinformis pri la lingvo, kaj fariĝis volontaj fari reinstruon al ili ĉiuj.
  9. Ni rekte reinstruis tiajn homojn, kie ajn tio eblis, krom se tiel fari difektus ilin aŭ aliajn.
  10. Ni daŭre faradis personan lingvan inventaron, kaj kiam ni malpravis, senprokraste ni konfesis tion.
  11. Ni penis per preĝado kaj meditado plivastigi nian konscion de la Fundamento tia, kiel ni komprenis Ĝin, petante nur scion pri Ĝia volo por nia lingvuzo kaj la povon por tion plenumi.
  12. Spertinte spiritan vekiĝon rezulte de tiuj ĉi paŝoj, ni klopodis porti ĉi tiun mesaĝon al plibonigistoj, kaj praktiki ĉi tiujn principojn en ĉiuj niaj aferoj.

[redakti] Rimarko

Laŭ mi, ni devas antaŭ ĉio esti honestaj. Do oni diru ion kiel: Ne, Esperanto ne perfektas. Do nature multaj proponis reformojn. (Poste oni donu ekzemplojn, kiel Ido, Nova Esperanto , ...). Sed ne iufoje reformo perfektas: ne-uzado de la akuzativo eble plimultigas la eblajn vortojn aŭ plifaciligas la lernadon (kaj eĉ tio nure veras por parolantoj malorient-eŭropajn lingvojn...), sed ankaŭ ne plu ekzistas tiel multaj eblaj inferaj. Same por la aliaj proponoj.

Rimarku, ke kritikemo danĝeras en Esperantio. Publike kritiki povas kaŭzi al vi ricevon de merdpluvo.

[redakti] Masklismo

00.jpg

Mia edzino opinias, ke hobiismumi pri lingvoreformoj similas al ludado kun modeltrajnoj. Nur viroj povas okupiĝi pri tiaj infanaĵoj. Virinoj estas multe pli praktikaj. Ĉu tio ne igus ĉiun reformproponon anticipe senŝanca?

[redakti] Profilo de reformistoj

Reformemo malsano estas.

Multaj novaj esperantistoj faras siajn unuajn reformproponojn jam antaŭ ol ellerni la tabelvortojn, kaj multaj seniluziiĝintaj maljunaj esperantistoj faras lastan provon atingi la finan venkon dum sia propra vivo, proponante reformojn. Inter la lastemenciita estis ekzemple la elstaraj akademianoj Vilma Hugonnai kaj André Cherpillod, kiuj maljunaĝe subite decidis reformi la ortografion de Esperanto.

[redakti] Reformprojektoj de Zamenhof

101kovr.jpg

Zamenhof dufoje klopodis reformi Esperanton, unuafoje dum la frua historio de la lingvo kaj duafoje nelonge antaŭ sia morto.

[redakti] Unua Reformprojekto

La unua kaj plej fama reformprojekto de Zamenhof estis tuta sistemo de lingvaj reformoj, kiujn La Granda Frato L. L. Zamenhof publikigis en 1984, kun kompleta vortaro, kune kun George Orwell (Oni supozas ke tiu projekto estus iel parenca kun la post-morta poezio de Zamenhof pere de brazila spritisto).

La malrapida progreso de Esperanto en la unuaj jaroj estigis en multaj anoj la ideon, ke ŝanĝo de la ekstera lingva formo povos plisukcesigi la propagandon. Zamenhof tiam arogis al si la titolon Granda Frato kaj proponis ŝanĝi la nomon de Esperanto al "Novparolo" aŭ "La bona lingvo".

Ĝi estas la lingvo reformita kaj kripligita por malhelpi liberan penson. (La ordinara esperanta lingvo nomiĝus, "Malnovparolo".) La vortaro malkreskas jaron post jaro ĉar la bonalingvistoj forviŝu vortojn por grade limigi la eblan penson de siaj civitanoj kaj malebligi "pensokrimon" kaj, do ribelon. En la apendico de "Mil Naŭcent Okdek Kvar", Orwell klarigis la historion kaj teorion de bonalingvismo.

Oni havis grandan esperon pri tiu projekto, je kiu Zamenhof (se paroli metafore) ekvojaĝis en boato kun brilflavaj ventokaptiloj. (*)

[redakti] Karakteroj

Zam.jpg

Z, kvankem kontraŭvole,surprenis la gvidon de la reforma movado „por depreni de ĝi la danĝerecon“.

En 1894 li publikigis en „La E-isto“ tutan sistemon de lingvaj reformoj, kun kompleta vortaro. La ĉefaj sangoj proponitaj estis:

1. La supersignoj malaperas.

2. La c estis elparolata kiel malnova ĉ; z kiel malnova c.

3. Artikolo ne plu ekzistas.

4. La akuzativo havas la semon formon kiel la moninativo.

5. En mutenombro la substantivoj anstataŭas -o per -i.

6. La adjektivo finiĝas, seme kiel la advarbo, per -e kaj ne sangas sian formon.

7. La tabelaj vortoj estas anstataŭataj per vortoj prenitaj el la naturaj lingvoj.

8 La prepozicio je estas forigata.

Ekzemploj el la reformita vortaro:

  • borgeso (= burĝo),
  • kavalo (= ĉevalo),
  • omnu (= ĉiu),
  • koruso (= ĥoro),
  • jovedo (= jaŭdo),
  • meilo (= mejlo),
  • epolo (= ŝultro)
  • sik (= tiel).

Oni aranĝis voĉdonon inter la E-istaro pri la 4 modoj:

l. ĉu malakcepti ĉiajn reformojn,

2. ĉu akcepti sensange la reformon ellaboritan de Z,

3. ĉu enkonduki aliajn reformojn,

4. ĉu akcepti la Z-an ellaboraĵon, sed iom modifite.

La rezultaĵo publikigita en nov. 1894, montris absolutan plimuton kontraŭ ĉiaj reformoj. Pledis por 1-157 voĉoj, por 2-11 voĉoj, por 3-3 voĉoj, por 4-93 voĉoj. En 1907 E. Javal, por apogi sian propagandon por novaj reformoj, represigis la Z-ajn ellaboraĵojn el 1894, cetere sen permeso kaj kontraŭ la volo de la aŭtoro.

[redakti] Fina Reformprojekto

Malmulte konata fakto pri la historio Esperantot estas, ke kiam Zamenhof kusъis en sia Litovio, nur kelkajn tagojn antauъ sia morto, ri konfidis siajl amikojl lastan reformon Esperantot, kiun cъiuj esperantistoj devos akcepti (morto atendus kontrauъulojn). La plej gravaj sъangъoj estas:

- aldono dativot (-l) kaj genitivot (-t),

- riismo kaj malpermeso la sufiksot "-in-",

- la sufikso "-istan-" por cъiuj landonomoj (Germanistano, Usonistano, Cъehъoslovakistano, ktp.),

- elparolo R-t kiel en la franca,

- kaj kompreneble forigo cъiujt cъapelitajt literoj kaj uzo la ъ-sistemot.

Bedauъrinde, la plej fidelaj amikoj Zamenhoft perfidis rin kaj la reformo estis perdita. De gъi restas nur unu tripagъa dokumento, kies ununura ekzemplero trovigъas en mia biblioteko.

[redakti] Esperantista stalinismo

Cristiano-velina.jpg

Nediskutebla perfekteco

Esperantistoj ne toleras reformojn en sia lingvo (jam en 1894 ili rifuzis lingvajn reformojn), konsiderante ke tio minacas ilian ekziston, kaj do e-istoj restis konservautivaj kondutis kiel stalinistoj kaj kontraŭstaras chiajn provojn kritiki sian lingvon kaj aferon. Sorto de minoritata opozicio estas konata. Komparu la sorton de opozicioj en totalismaj sistemoj.

En Enciklopedio de Esperanto Kalocsay skribis pri reformoj jene: "Estas evidente, ke en aferoj, pri kiuj absoluta akordiĝo ne eblas, la sola bona solvo estas obeo al aŭtoritato, eĉ se ties propono ne estas la imageble plej perfekta: en lingvaj aferoj la unueco ja estas pli valora kaj grava ol la - eterne diskutebla - perfekteco."

[redakti] Senseismo

Senseismo estas lingva movado, kiu kontraŭstaras la vorton 'se'. Ili opinias ke ĉiuj sencoj de "se" estas esprimeblaj per aliaj vortoj kiel "kiam", "dum", "kaze ke", ktp.. Neniu certas, kial gravas al ili forigi "se", sed eble temas pri influo de iliaj gepatraj lingvoj.

Al multaj lingvoj mankas "se". La germana, kiel tre efika lingvo, uzas "wenn" por "se" kaj "kiam". En ekstrema ekzemplo, Tokipono simple havas ĉiucelan kontekstan vorton "la".

Ankaŭ ebla anstataŭigaĵo por "se" estus la ablativa absoluto. Sed kio estas tio?

[redakti] Reformista ekbrulado

6137.jpg

Un grupo de peplo esin sidinta cirkum forno je wintra tago. Un viro de flegma tempero sudene dirin al alia viro:
¡°Mi rimarkin io okazi por kelk-tempo, sed mi hezitin diri al yi, car mi konan ke yi havan fayra tempero. Tamen, if mi ne diruz al yi, yi esuz harmota pos ne longe. Cu mi devan diri al yi or ne?¡±

La viro kum fayra tempero askin hi kio okazin, la viro kum flegma tempero dirin:
¡°Yia robo esan brulanta!¡±
La viktimo tuy diswerin sia roboto ay estingin la flava danĝero. Furie, hi disbenin la alia, kriin:
¡°Yi konin la flamo por kelk-tempo, sed kial yi ne dirin al mi mor frue?¡±
La alia dirin,
¡°Juste kiel mi dirin, ke yi havan fayra tempero.

[redakti] Radikalismo

Eĉ pli radikala estis la iĉismo, kiu aldone volis enkonduki la viran sufikson "-iĉ", por forigi perceptatan seksismon en la strukturoj de la lingvo.

[redakti] Riismo

Samp06.jpg

Riismo ne estas provo reformi Esperanton, riismo estas propono pri senseksismigo de Esperanto.

En junularaj kaj interretaj rondoj naskiĝis kaj dum iom da tempo furoris la riisma reformo, kiu celis enkonduki en Esperanton la sekse neŭtralan pronomon "ri".

Riismo celas:

  • Forigi la seksan diskriminacion vidatan de iuj en norma Esperanto.
  • Doni eblon sengenre paroli pri nekonatulo, ekz: Mi ne scias kiu redaktis la vikiartikolon, ĉar ri ne ensalutis. (Kial ne ĉar tiu ne ensalutis?)

[redakti] Kialo

Vere multaj homoj ĉesas lerni kiam ili ekscias pri la 'seksismo' de Esperanto. Riismo forigu seksismon.

Iu preskaŭ rezignis pri Esperanto, ĉar la sistemo estis tro ŝoka al ri. Iu alia skribis por diri, ke ri lernus, se estus Esperanto sen 'seksismo' * se dialekta* (kaj riismo ne estas). Kiom da homoj en Britio atingas la duan lecionon de la poŝta kurso kaj simple malaperas? Ja en tiu leciono oni simple parolas pri '-in-' kaj '-a'... Estas malfacile diri. Tamen, la fakto restas, ke liismo estas ege facila atakpunkto por kontraŭ-Esperantistoj, kaj atakpunkto kiu estas politike tre danĝera, almenaŭ en Okcidenta Eŭropo kaj Norda Ameriko.

Zam.gif

[redakti] Taŭga ekzemplo

Okdekjarulo vekiĝas meze de la nokto plej surprizita. Verdire ri havas plenan erektiĝon kaj tio ne okazis jam de minimume du jaroj. Ri premas la ŝultron de sia edzo kaj skuegas rin ĝis ri vekiĝas. Tiam ri montras al ri sian enorman kacon:
- Do karulo, kion vi pensas pri tio? Ĉu vi havas ideon pri tio, kion ni povus fari pri ri?
La maljunulo, kun unu malfermita okulo, respondas:
- Hm... Nun ĉiuj faldoj malaperis, vi devus profiti la okazon por lavi rin!

[redakti] Argumentoj por riismo

4127.jpg

Ebla seksismo de Esperanto estas danĝera por ĝi, ĉar ĝi povas iĝi facila atakilo kontraŭ ĝi. Estas malfacile taksi, kiom da homoj rezignas pri Esperanto pro seksismo, ĝuste ĉar ili malaperas el la Esperanto-movado (ekzemple, Gerda malaperis...), verŝajne temas pri multaj homoj. La ekzisto de speco de Esperanto, kongrua kun la tradicia, kiu ne estas 'seksisma', faras Esperanton pli alloga por tiuj homoj.

Preskaŭ ĉiuj asertas, ke per ŝanĝo de la lingvo oni povas tuj ŝanĝi pensmanierojn, kaj la riistoj apogas sin sur la ideo, ke senseksisma lingvo nepre kondukas al senseksisma pensado. Oni povas imagi, ke la simetria uzado de '-in-' kaj '-iĉ-' forigas subkonscian instigon al la kredo, ke iĉoj estas pli gravaj aŭ fundamentaj ol inoj, kaj la pronomo 'ri' forigas la neceson ĉiam konscii pri la sekso de priparolatoj kaj malfaciligas diskriminacion. Estas klare, ke 'li' kaj 'ŝi' estas per si mem seksismaj.

[redakti] ReVo

8660 n.jpg

La pronomo "ri" nun estas en Reta Vortaro. Laŭ ReVo, la vorto ri estas "(neologismo) Neoficiala..." do nun, ĝi estas oficale neoficala vorto.

[redakti] Argumentoj kontraŭ riismo

La celo de la riismo estis ĉefe ideologia (ankaŭ se la ideologio volis nur justecon) kaj ne la plibonigo de la lingvo mem, tial oni tute neglektis ke -iĉ similas kun -aĉ kaj sonas insulte por multaj homoj kaj ankaŭ tro similas kun la finaĵoj -id kaj -in en la sama temcirklo.

[redakti] Praktika uzado

Unu el la proponantoj de riismo, Mark Rison, iam rakontis pri eksperimenta uzado en Kambriĝa klubo. Ŝajne ili senprobleme uzis na ri(-n) anstataŭ li aŭ ŝi, sed ili forgesis na -iĉ en vortoj kiel patriĉo kaj viriĉo.

Oni tial konsilas ke riistaj praktikantoj unue evitas la nenecesajn virinajn vortojn; Amiko anstataŭ amikino. Ankaŭ ge- ne necesas; Patroj anstataŭ gepatroj.

Dum parola uzo neniu rimarkas ĉu oni diras na ri aŭ na li, do apenaŭ aperos problemoj dum parolado inter riisto kaj liisto (neaŭdebla riismo). Skribe oni simple je unua uzo de ri aldonas na (li/ŝi) post ri.

Zamenhof al Congresso del 1905.jpg

[redakti] Politika ĝusteco

Riistoj tute intencas sekvi la ekstremojn de la 'politika ĝusteca ' movado, kiu celas sanigi lingvo-uzadon per eŭfemisma kripligo de ĝi. Riistoj celas pli senpartian kaj pli logikan lingvon, bonŝance atingebla per du esence supraĵaj ŝanĝoj al la lingvo-uzado.

[redakti] Uzado

Eblas taksi la nombron de riistoj en la tuta mondo, eble pocente rilate al tuta esperantio malpli ol 1 %.

[redakti] Hipotezo

Se venos la konvenaj cirkonstancoj, Esperanto povas trapasi la necesan transformiĝon dum tri monatoj! Kaj se mia onklino havus kvar radojn kaj estus tridek metrojn longa, tiam ŝi estus omnibuso!!

[redakti] Reformismaj nomoj de projektoj

494.jpg

Idisto (blue) atakas esperantisto (verde)

Estas pluraj reform-sistemi havanta advere tre kurtaj nomi: Ido, Neo, Noa. Altra helpo-lingui posedas mem plu kurtan nomon: Ro, Eo. Kad ula LIA-nomo unlitera? Forsan "A"... od plu specifike, AAAAAAAAA!

[redakti] TRENHA

Samp15.jpg
En 1998 André Cherpillod fondis la mondkonatan, daŭre kreskantan kaj fortan organizon TRENHA (Tradicia Esperanto, Nova Help-Alfabeto), kiu eldonadis la bultenon Trefo. La bulteno kaj la asocio kun rimarkebla sukceso klopodis disvastigi novan manieron skribi Esperanton sen la ĉapelitaj literoj. En februaro 2005 la lingvoreforma asocio TRENHA plene atingis la finan venkon.

TRENHA celis uzo-jeneraligon de moderna ortografio por la internacia lingvo Esperanto: tiu asocio disvastigos la "Universalan Ortografion por Esperanto", proponitan de Jonathan Edwards sed sub la simpligita formo poste disvastijinta.

Unue, la Asocio nomiĝu AEIOU (Asocio Esperanto-Internacia Ortografio), sed oni ne trovis signifon al U, kaj oni devas forgesi tion.

[redakti] Teoria bazo

2840 n.jpg

Tute senrilata bildo

Teoria bazo de TRENHAismo aperas en dokumenteto:

Torcho brilu antauen !
Antau ne longe iu, redaktoro de La Gazeto kay filozofo, forte avertis, tuy kiam li ekkonsciis, ke nia lingvo pro siay liberoy estas survoye al abismo. Li aldonis : "Se jisosta fidelo al la literoy de la Fundamento vere kondukas al la detruo de mia vivo- kay verko-lingvo, chu mia malflekseblo ne estas krima ? Mi devas repensi la problemon".
Li fakte konsciis, ke la Zamenhofa ortografio estas persona non grata almenau en chiuy interretoy. Oni povos pli-malpli sin helpi en tia situacio, same kiel oni yam faradas de pli ol yarcento. Neniam oni trovos la liberecon, kiun juas lingvoy, kiel la Franca kay chefe la Angla.
Cetere la rimedacho, konsistanta el anstatauigo de niay du supersignoy per la litero X, kondukas al dismontro antau la mondo de barbara aspekto por nia lingvo, kiu ya meritas ion pli allogan.
Sed feliche la redaktoro ekkonsciis pri tiu katastrofa situacio, legante artikolon pri la Universala Ortografio de Jon Walter YUNG. Tiu liveras piachayn formoyn por la vortoy de nia lingvo : ji estas la serchata solvo. Tion diris la redaktoro. La subskribinto ankorau pli firme konvinkijis kay tion forte ripetas:
Venu kun ni! Helpu porti la torchon ! Ji brilu sur la voyo antauen! Per tiu kuraja agado ni finfine savos nian lingvon por la bono de la tuta Homaro. La tempo urjas!
La Provizora Prezidanto
Yes! n-no 9, 1998

[redakti] Alfabeto

6772 n.jpg

La plej stabla varianto de TRENHA-alfabeto estas:

ĉ => ch
ĝ => j
ĥ => kh
j => y
ĵ => zh
ŝ => sh
ŭ => u
u => u

Aldone w, x, kaj q restas en nomoj - kvankam neniu scias prononci ilin.

Fakte ch, kh, zh kah sh estas tute deca aro de digramoj, se oni volas digramojn.

[redakti] Neŭtrala vidpunkto

Esperanto estas la internacia lingvo, kaj la universala sistemo estas la ĉapela sistemo. Se frenezuloj ŝanĝus la lingvon, kiu ne eblas, la lingvo estus malbela kaj senvaloro. Oni ne povas ŝanĝi la revon de Zamenhof, kiu volas esperantistoj uzi la ĉapelojn. Fikiĝu, iru inferen!

[redakti] Vortoj de reformisto

Mi, unuafoje sentis, ke Esperanto ne estas la nura solvo. Mi perceptis, ke komentario mia pri tio estis forviŝita en blogo de iu esperantisto, kies la nombro mi ne mencios pro respekto. Mi rimarkas, ke la fanatismo ĉirkaŭ Esperanto apartigas la homojn, ne proksimigas ilin. En ĉia okazo, lerni Idon ne signifas malamikiĝi kun esperanto. Kroma lingvo ne estas malutilo, estas pli unu utilo.

Yo pensa que parlar con tal persones es un disipation de nor valor tempore. Yo ha apprendet altri aŭ-lingues per un hasard situation. Yo esset invitat a un chat ú persones acceptat que yo usa esperanto e poy ido. Ili dit "noi va esforcar comprender te ". Nequi criticatchat me. Yo pensa que tal situation es tre rar in esperantal "verdi" munde. Mi amios (nu ex-amicos) assertet que apprender altri aŭ-lingue es quasi abandonar esperanto - Por me li frase "abandonar un lingue" es extran. Yo ne posse comprender it.

[redakti] Senĉapelismo

6982 n.jpg
Senĉapelismo au pli bone Sencapelismo estas fako de naturismo, kiu postulas ke ec ne homoj, ec ne literoj uzu capelojn. Lau tradiciuloj gi estas nur maldeca idismo.

Alfabeto de Esperanto estas malfacile pritraktebla ĉe dosiero kun simpla kodado Aaaaa (tipa komputila kodado por literoj de ŭesteropaj lingvoj)! Kiel provizora solvo dum oni esperas ke Unikodo estu subtenita unuanime kiel ŝablona normo, mi reprezentos iujn supersignojn per simboloj post ilia letero: s^ staras anstataŭ la cirkumflekso super la litero "s", sˇ anstataŭ la renversita ĉapelo kiun oni skribas ekzemple en la ĉeĥa lingvo super la litero "s", kaj tiel plu. Sekve, ekzemple, la parolaĉo de Esperanto (en akuzativa plurala kazo) por la angla parolo "surroundings" (prononco: suraŭndins) estas la malbelega formo "ĉirkaŭaĵojn", skribita per surogato "c^irkauˇaj^ojn".

[redakti] Celo de sencapelismo

La reformo kaj "plibonigo" de Esperanto estas celo kaj ec revo de centoj kaj centoj da homoj, kiuj kredas, ke la manko de sukceso de Esperanto fontas el malmodajoj. Oni vidas ke capeloj estas ekstermodaj. Homoj ne plu uzas ilin tiel ofte kiel en la tempo de Zamenhof. Sekve, literoj ankau ne devus uzi gin!

Kial Esperanto ne abolas la capelitajn literojn? Vidante la ŝajnan pligrandan simplecon rilate la skribmanieron de Ido, mi antaukonstatas, ke Ido estas la antauanonco pri la neevitebla evoluo de Esperanto. La capelitaj literoj estas tute malnecesaj. Per ili, oni restas dependantaj de adaptiloj, kiam perfekte eblus aboli aŭ anstatauigi certajn signojn, ekzemple "ŭ", "ŝ", "ĉ", "ĝ" kaj la absurdan "ĥ". Estas tempo repensi pri iuj neutilaĵoj, kiuj kelkfoje pli malhelpas ol helpas al ni. De kelkaj tagoj (verdire semajnoj), mi ekinteresiĝis forte pri Ido kaj lernado de gi. Iel, mi komencas laci de esperantaj detaloj. Mi emas sekvi al la novo, al la pli praktika. Helpu al mi eklerni Idon. Mi sincere interesigas.

[redakti] Demokrateco

X640.jpg

Pri reformo de EŬ por pli demokrata kaj sociala organiziĝo mi povas konsenti.

[redakti] Neŭtrala vidpunkto

Esperanto estas la internacia lingvo, kaj la universala sistemo estas la ĉapela sistemo. Se frenezuloj ŝanĝus la lingvon, kiu ne eblas, la lingvo estus malbela kaj senvaloro. Oni ne povas ŝanĝi la revon de Zamenhof, kiu volas esperantistoj uzi la ĉapelojn. Fikiĝu, iru inferen!

[redakti] Ah, bone...

Sami Deano <sa...@interreto.com> skribis:

Mi ne komprenas kial Zamenhof inventis literojn kun ĉapeloj por sia lingvo. Ĉapeloj estas tiel eksmodaj. Mi preferus lingvon kun pluvombreloj super la literoj, tio aspektas pli elegante. Ĉu iu scias kial Zamenhof elektis tiujn stultajn ĉapelojn?

Kara Sami,

Jes, Zamenhof klare skribas pri la demando de ĉapeloj aŭ pluvumbrelo en siaj _Lingvaj Respondoj_, paĝo 917.

[redakti] Alie

Waterloo.jpg

Ankau la propono rezigni supersignojn estas ghusta kaj sagha. Tiuj malfelichaj "chapeloj" chiupashe kauzas problemojn ech al spertaj e-istoj; des pli ili forpushas komencantojn for de la lingvo. Jen evidentajho, kiun ne vidas nur tiuj, kiuj ne volas vidi. Ekzistas personoj interne de la movado, kiuj intence deziras malkreskigi ghin, char tiel ili povas pli facile regi ghin.

[redakti] Specimeno

La Patro Nia

Patro nia, kiu estas en la cielo
honorateskes tua nomo;
venes regno tua,
estes volo tua,
kiel en la cielo, tiel anke sur la tero;
panon nian chiutagan dones al ni hodie
e pardones al ni shuldoyn niayn,
kiel ni anke pardonas al niay shuldantoy;
ne kondukes nin en tenton,
sed liberiges nin de malbono.

[redakti] Ĉefaj ple(n)doj

0347 n.jpg

Kion oni volas ŝanĝi en Esperanto? Jen kelkaj respondoj:

  1. fari reformon la alfabeton,
  2. fari la akuzativon nedeviga,
  3. La generala uzado de la H-sistemo por la skribado. La changho de la letero "j" je "y".
  4. fari viran sufikson,
  5. fari ĉiujn radikojn sekse neûtralaj,
  6. ŝanĝi la plimultajn radikojn al ne-eŭropaj radikoj,
  7. pliprecizigi la signifojn de prezidentoj kaj fari novajn prepoziciojn,
  8. plibonigi matematikan kaj sciencan vortaron,
  9. plibonigi la kalkuladan sistemon,
  10. malfari plurajn sinjorojn,
  11. malfari uzadon de sen-vokala konsonanto,
  12. finigi ĉiujn adventismaj kirkojn per litero "e",
  13. Forigi la litero Ĥ - ĉar Italoj ne kapablas prononci ĝin,
  14. Pli vasta uzo de "La Principaro de Frostavallen" kiu esence jenas: Se vorto aŭ esprimo sencas, bonas, se klaras ne bezonatas pluo. Konsekvence ankaŭ uzi la saman verbon netransitive aŭ transitive, sen aldono de aparta sufikso prefikso,
  15. se la senco permesas, uzi saman verbon tranzitive aŭ netranzitive, ekz:(akvo bolas- mi bolas akvon, mi gastas amikon-amiko gastas ĉe mi),
  16. la transitiveco de verboj devas esti tiel: Aw chiu verbo estu transitivo, aw ne-transitivo aw ambaw/neke. Se ambaw/neke, la sufiksoj (ig/igh) povus uzighi kiel nun, krome, ke ili uzighus che chiu verbo, se necesus por klarigi la signifo,
  17. fari akuzativon nedevigaj, se vortoj staras laŭ rekta ordo,
  18. agnoski la arkaikecon de la pronomo "ci",
  19. forigi laŭeble ĉiun eŭropismon nenecesan,
  20. uzi Idon!

[redakti] Pronomoj

Se oni devas nepre ŝanĝi pronomojn, mi farus preskaŭ tiamaniere:

Me (Mi), Tu (Vi - unu ulo), Ŝo (homo aŭ besto, anima aĵo, viro aŭ virina aŭ aliaj seksoj ne gravas), Ĝo (neanima aĵo); pluralaj formoj formitaj per aldono de kutima 'j' (Mej, Tuj, Ŝoj, Ĝoj); Oni (Oni); 'Si' eble anstataŭita per aliaj triapersonaj pronomoj.

Mi, parenteze, farUS la sistemon tia:

1-a persono: singulara me; plurala mej (ekskluda), nuj (inkluda)

2-a persono: vu (eble tu = ci, sed kiel nun nur escepte)

3-a persono: singulara li por homoj, ĝi por objektoj; plurala zi (ankoraŭ ne certas); refleksivo: si

Tio estus alternativa eblo:

1-a persono singularo me - pluralo mej

3-a persono singularo lo, ĝo - pluralo loj, ĝoj

-Sed kion oni faru en la 2-a persono? Mi tre ŝatas la nedistingon de singularo kaj pluralo, ĉar la parolantoj havus la emon misuzi tian distingon por esprimo de (ne)ĝentileco; eble helpus insista preskribo, ke vu - vuj distingas nur la nombron.

[redakti] Ĝŝli

AfNk.jpg

Ĝŝli estas speci-seksneŭtra pronomo. Laŭ la Fundamento de Esperanto ekzistas pluraj triapersonaj pronomoj uzeblaj kiam oni parolas pri homoj aŭ bestoj. La plej uzataj estas ĝi, li kaj ŝi en singularo kaj ili en pluralo, sed en diversaj okazoj ankaŭ tiu kaj oni eblas.

En la kazo de la triapersonaj pronomoj, Zamenhof bazis la Esperantlingvajn regulojn sur reguloj de lingvoj kiujn li scipovis bone, kaj en tiuj lingvoj ekzistas seksa kaj speca malsimetrio ĉe la tiapersonaj pronomoj pro la antaŭa socia superrego de viroj sur virinoj kaj homoj sur bestoj. Tiu lingvouzo en Esperanto ne respektas la egalvalorecon de la du seksoj kaj de la multaj specoj. Multaj etnaj lingvoj ĉi-rilate pli taŭgas por justa komunikado.

Multaj riismanoj celas kontraŭseksismon provizante seksneŭtralan pronomon ri por indiki homojn de nekonata sekso anstataŭ "li". Aliaj preferas plene anstataŭigi la du seksmontrantajn pronomojn "li" kaj "ŝi" pro ilia proklamita nelogikeco, sed la distingo inter homa »ri« kaj nehoma "ĝi" ĝenerale restas pro fuŝa kaj ŝovinisma specismo.

Nuntempe kreskas tendenco forlasi la malnovstilan uzon de triapersonaj pronomoj kaj

  1. sisteme nomi kune (aŭ alterne) la pronomojn de ambaŭ seksoj kaj multaj specoj;
  2. uzi spec-seksneŭtralan pronomon ĝŝli

[redakti] Apokalipso

2008-04-27 estraro uea 01.JPG

Unu de la signoj de ĉi_tiaj Lasta Tagoj estas la kreskaĵo de malvera profetoj, savistoj, idistoj, instriuloj kaj rakontata malvera reformemuloj. Kio_ajn la intereso de onia koro, el stelo-okula magiisto al la plej-malbona kaj malsana kredaĵo, ĝi certe trovos ĝia vojo hejme en ia ekzistanta organizo aw grupo. En la tre eta kesto de ne esti kontentigata per la estanta "lingva" movado, oni povas, de direkto, komenci lia propra "fido", kompleta kun: identifo, `PO_Box, telefono, `fax, E-mailo (de direkto) kaj la kutima alpeto por proponoj. La ĉielo estas ne la limigo. Kiel iu unufoje diris, "Se vi ne kredos la vero, vi kredos ion."

Kvankam iu reformopropono tute sonas sufiĉe ridinda, ĉi_tio estas la kondiĉo en kiu homaro trovas ĝi_mem prava nun. Ĉiam ekzistis simpla homoj kaj malsaĝulo falanta per la vojo-flanko, sed ni estas nun negocanta kun edukata, lerta kaj influa alta-nivela estroj kiu, kun sen_mensa kaj sen_salta entuziasmo, linigas supre en amaso sekvi la plej-nova `Pied_piper, kaj evidente ili estas komplete sen_scianto al la fakto ke la `Piper en la fino, devas esti pagata.

[redakti] Taŭga solvo

Certe, foje aperas reformemuloj en Esperantio. Sed ni havas solvon por ĉi tiu problemo. Ni sendas ilin al Idolando. :-)

[redakti] Vidu ankaŭ

[redakti] Literaturo

  • La Reformonto. Popola biografio de S. Francisko el Assisi. Originale de Carolfi 1927, 88 p.
Content Navigation
Aliaj lingvoj