Biblio

El Neciklopedio

(Alidirektita el Sankta Biblio)
Iri al: navigado, serĉi

"Esti en granda embaraso"

~ Zamenhof pri SB

"Aŭ festene, aŭ malplene"

~ denove Zamenhof
4634 o.jpg

Ofta Biblia sceno

"Mia sinteno estas io tute eksterbiblia"

~ Usonano pri Biblio

"Pardonez, se me aspektas poke quaze pedanto, ma Biblio esas Esperantal vorto"

~ idisto pri Biblio

"Inter ĉiuj miaj konatoj hispanaj, nur ateistoj legis la Biblion"

~ Tonjo del Barrio pri Biblio

"La Kristanoj neniam kredis ke la Biblio estas ĉieldevena"

~ Pierre Pastedechouan pri Biblio
72baghy.gif

Redaktado de la Biblio

"Ĉu Dio lasis skribita en la Biblio la pasinton kaj la estonton de la homaro?"

~ hispano

"Ĉiu skribaĵo inspirita de Dio estas ankaŭ utila por instruo, por admono, por korekto, por disciplino en justeco; por ke la homo de Dio estu perfekta, plene provizita por ĉiu bona laboro."

~ Biblio pri si mem


La Biblio estas arbitra kunmetaĵo de infanaĵoj kaj mitoj, kies devenoj estas apenaŭ konataj. Ĝia celo estas rakonti tute ŝerce pri la kreado de la homo kaj lia/ŝia celo. Ĝi estis verkita kaj por infanoj kaj por ridindaj homoj kiuj sporade legas ĝin. Kvankam ĝi estas pli malnova kaj pli fantazia ol aliaj infanlibroj, aliaj pli populariĝas, kiaj ekzemple Harry Potter kaj "La Majstro de la lingvoj". Ĝi estas unu el la libroj plej tradukataj al multaj lingvoj kaj lingvaĉoj kiaj iu nomata Esperanto por ke kelkaj maljunuloj legu ĝin en tiu kodo. En la biblio legeblas mitoj de famaj legendaj heroj: Beaufront Iskarioto, Klara Silbernik, Julio Baghy, Kalman Kalocsay, Freneza Szilaghy, Ivo Arimatea, KaBe Pilato kaj multaj aliaj viroj (tiu ĉi libro diskriminacias virinojn, apenaŭ iŝi aperas en la rakontoj).

La biblio estas fakte iom nekomprenebla libro. Tamen ĝiaj opinioj menciitaj perceptiĝas sufiĉe akre. Biblio estas parto de Tora, sed Torao estas parto de Biblio. Por katolikoj, biblio estas nur pato de la kredo.

La Kemiaj Elementoj
H
He
Li Be
B C N O F Ne
Na Ma
Al Si P $ Cl Ar
K Ca Sk Ti V Cr Mu Fe Co Ni Cu Zm Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nn Me Tc Ru Rh Pd Ak Kd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po Ad Rn
Fr Ra ** Rf Dg Sg Bh Hs Mt Ds Rg Uea Uut Uuq Uup Ld Uus Umo
Uue Ubn ***


La Ce Pr Nd Pm Sm €u Gg Tb Di Ho Er Tm Yb Lk

Ac Th Pa U Np Pi Am Cm Bk Cf Fm Md No Ls

Ubu Us Ka Kk

[redakti] Vorto de Dio

1926 n.jpg

Oni legas la biblion instigite de la konvinko ke ĝi estas la dia vorto. Iam, kaptita de la entuziasmigaj kaj elipsaj kaj resume komentaj instruoj de pastroj kaj predikistoj, tiu "dia vorto" identiĝis en mia menso kun vorto senerara, vorto materie vera laǔĉiunuance, vorto do plensense adorebla. Cetere, kredi je Dio, kaj lin ami, kiamaniere tio povus akordiĝi kaj kunstari kun la dubo ke Li eble eraras kaj malprecizas kaj komunikas ankaǔ neprizorgante pri eblaj ekvivokoj?

Biblio ja estas valorega libraro, ĉar ĝi reprezentas longan periodon kaj multajn religiajn filozofiojn. Ĉu la Biblio vere estas la Vorto de Dio? Nia respondo al tiu demando ne sole difinos nian rigardon al la Biblio kaj ĝia graveco por niaj vivoj, sed finfine ĝi ankaŭ eterne influegos nin. Se la Biblio vere estas la Vorto de Dio, ni devas ami ĝin, studi ĝin, obei ĝin kaj plene fidi ĝin. Se la Biblio estas la Vorto de Dio, malatenti ĝin estas malatenti Dion mem.

Estas kaj internaj kaj eksteraj indikaĵoj, ke la Biblio vere estas la Vorto de Dio. La internaj indikaĵoj estas tio en la Biblio, kio atestas ĝian Dian devenon. Unu el la unue videblaj indikaĵoj internaj, ke la Biblio estas vere la Vorto de Dio, estas ĝia unueco. Kvankam ĝi vere konsistas el sesdek ses (pli aŭ malpli laŭ malsamaj opinioj) memstaraj libroj, skribitaj en tri mondpartoj, en tri apartaj lingvoj, dum periodo de ĉirkaŭ mil kvincent jaroj, de pli ol kvardek aŭtoroj, kiuj venis el multaj situacioj, la Biblio restas kiel unu unuiĝinta libro, de la komenco ĝis la fino, sen kontraŭdiro. Tia unueco staras aparte de ĉiuj aliaj libroj, kaj estas indikaĵo de la Dia deveno de la vortoj, kiujn Dio igis homojn skribi.

Ĝuste tion diras la pastroj de ĉiu Kristana denominacio. Ĉiu asertas, ke la biblio estas nur unusenca, nome siasenca.

En kristanismo la Biblio estas ĝenerale nomata Vorto de Dio ĉar la kristanoj kredas ke la libroj en ĝi entenataj estis inspiritaj de Dio kaj do ili kun fundamento povas esti tiel difinitaj.

Krome Jesuo Kristo estas prezentata kiel la plena revelacio de Dio kaj do estas nomata greklingve: Logos, kiu signifas Vorto, Dia Vorto (Evangelio laŭ Johano ĉapitro 1).

Dio, kiu multafoje kaj multamaniere parolis en la tempo antikva al niaj patroj en la profetoj, 2 en tiuj lastaj tagoj parolis al ni en Filo, kiun Li nomis heredanto de ĉio, per kiu ankaŭ Li faris la mondaĝojn, (Heb 1,1-2).
Kristo, Difilo, homfariĝinta, estas la unika Vorto, perfekta kaj definitiva, de la Patro, kiu en li diras sĉion, kaj ne estos alia vorto ol tiu dirita. (Katekismo de la Katolika Eklezio, 65).
“La kristana kredo ne estas iu «religio de la Libro». Kristanismo estas la religio de la «Vorto» de Dio: Vorto, nome, kiu ne estas «vorto skribita kaj muta, sed enkarniĝinta Vorto kaj vivanta».' [...]|Katekismo de la Katolika Eklezio, 108.

[redakti] Sensensaĵoj

En la Biblio estas tro da sciencaj eraroj. Ekz., anstataŭ kronologion pri la formiĝo de la tera krusto, aŭ pri la stabiliĝo de la firmamento, aŭ pri la iompostioma evoluo de la vivo, anstataŭ la precizajn manierojn de estiĝo de la homa organismo, la Biblio prezentas nur priskribojn je metaforoj kaj poezieco, en kiuj reeĥas la konceptoj tute nesciencaj, de la antikva Oriento. La sama seniluziiĝo trafos tiun, kiu serĉos kronologian kaj historian precizecon en la eventoj antaŭ la epoko de reĝo Davido. La ofteco de la nombro 40 aŭ ties multobloj suspektigas, ke temas pri nombro ne efektiva, sed simbola. ktp.

A29 o.jpg

Tiajn fantaziajn aferojn oni ne trovas en Biblio!

[redakti] Katolikoj kaj protestantoj

285.jpg

Laŭ la teologo Pierre Pastedechouan, la protestantoj ofte skandaliĝas pro la fakto ke dum multaj jarcentoj la papistoj "malpermesis" la rektan legadon de la Biblio. Sed oni povas iele pozitive interpreti tiun katolikan "malpermeson" kiel emon ne vidi la tekstojn fetiŝeme, male al la preskaŭ bibliomancio al kiu kondukis iu koncepto de la "libera ekzameno". Katolikismo instigis al la legado de la Biblio precize kiam (komenco de la 20a jarcento) ekhavebliĝis Biblioj kun longaj paĝpiedaj notoj bazitaj sur la evoluado de la scienca ekzegezo.

[redakti] Tradukaĵoj

Estas neniu vera tradukaĵo de la Sankta Biblio. Kiel oni povus traduki la laŭliterajn vortojn de Dio? La veraj kredantoj legas la Biblion nur en la devena Esperanto.

[redakti] Falsaĵoj

Ni neniam devas preni biblion kiel vorto de Dio ĉar biblio estis falsiita por Konstatino kaj ĝi estis refalsiita en la konsilo de Niseja, post tio multa sektoj kaj religioj falsigis biblion kaj adaptisĝin laŭ siaj sektaj; kelkaj biblioj eldonitaj de idistoj, ekzemple, diras ke Dio kondamnas Esperanton!

[redakti] Letero de Aristea

La tieldirita Letero de AristeaLetero de la pseŭdo-Aristea al Filokrato estas helenisma pseudoepigrafaĵo de la 2-a jarcento a.K.[1]

Eble temas pri la unua dokumento aludanta al la origino de la greka biblio de Septuagintoj.

Konserviĝis pli ol 20 manuskriptaj kopioj de tiu letero kiu estas ofte citita en aliaj verkoj.

Laŭ Jozefo Flavio, en la “Judaj Antikvaĵoj”, kiu pri ĝi parafrazas ĉirkaŭ du kvinojn, la letero estis adresita de certa Aristea (nomo donita poste) al lia frato Filokrato.

La supozita aŭtoro sin prezentas kiel greko, sekvanto de la “Olimpa Religio” kaj membro de la kortego de Ptolomeo la 2-a Filadelfo (regno 281-246 a.K.).

La senkongruaĵoj kaj la anakronismoj de la aŭtoro, kiu reale estas aleksandria judo kiu verkas ĉirkaŭ la jaroj 170-130 a.K., estis ekzamenitaj en 1522 de hispana humanisto Juan Luis Vives[2] sekvata en 1685 de angla esploristo Humphrey Hody (1659-1706)[3] kiuj pruvis ke temas reale pri pseŭdonomo kaj apokrifaĵo: el tio la konvencia nomo pseŭdo-Aristea atribuita.

La tezo de Hody en Oksfordo provokis “kolereman kaj skurilan respondon” de Isaac Vossius, kiu jam estis bibliotekisto de Kristino de Svedio, en apendico de lia Observations on Pomponius Mela, 1686, al kiu Holy replikos en 1705 konfirmante kaj repruvante sian tezon.

La verko rakontas la legendon de la naskiĝo de la Septuaginto: la traduko al la greka de la Biblio iniciate de 72 interpretistoj, poste reduktitaj al 70 en la komuna simpliga nomado. Oni vidas ke la nombro, tiel onie modifita, korespondas al la 70 plenaĝuloj kiuj akompanis Moseon sur la monto Sinajo kaj ricevis la Toraon (Vidu: Eliro, 24, 9).

Laŭ la letero, Demetrio Falereo[4], fondinto kaj gvidanto de la Biblioteko de Aleksandrio, estus proponinta al Ptolomeo la 2-a entrepreni la tradukon al la greka de la juda leĝo por ĝin inkluzivi en la naskiĝanta biblioteko. Pro tio li estus puŝinta la reĝon peti al ĉefsacerdoto de Jerusalemo sex kompetentulojn el ĉiu el la dekdu triboj. [5] La ĉefsacerdoto Eleazar tion estis farinta selektante virojn instruitajn kaj en la izraela kulturo kaj en tiu greka… Kiam ili alvenis ĉe la egipta reĝo tiu ilin demandis pri la Torao kaj aliaj filozofiaj tezoj… kaj krome la reĝo dum septaga bankedo ploris pro la ĝojo.

Fine, diras ĉiam la letero, la juda saĝuloj retiriĝis en insulo (eble en tiu de la Faro, kie ili kompletis sian laboron en 72 tagoj. Ilia traduko estus legita antaŭ la tuta kortego de Ptolomeo la 2-a kaj al la asembleo de la aleksandriaj judoj. Ĉiuj ĝin tiom konsente aprobis ke fine oni dekretis ke eĉ nur unu vorton povus estis ŝanĝita, kaj lanĉis anatemon kontraŭ tiu kiu tion aŭdacus fari.

[redakti] Falsmalkovraĵo de bibliistino

Meze de la oktobro 2009-a aperis sur La Stampa el Torino kaj poste en aliaj ĵurnaloj, la novaĵo ke Ellen Van Wolde, UNIVERSITATA INSTRUISTINO pri ekzegezo de la Malnova Testamento ĉe la fakultato pri teologia de Tilburg en NEDERLANDO, malkovris ke la unua versego de la Biblio (“En la komenco Dio kreis la ĉielon kaj la teron”) estus traduko malkorekta el la hebrea. Van Wolde ekvidis, ke la hebrea verbo “barà” ne signifus “krei” sed “dividi en la spaco”. Pro tio la frazo estus traduke korektenda jene “En la komenco Dio dividis la ĉielon kaj la teron”. Dio, tial, ne estus kreinto el nenio, sed li estus interveninta sur antaŭekzistanta materio dividante la ĉielon el la tero, tiun lastan el la maro, la marajn monstrojn el la birdaro, la lumon el la mallumo.

Estas granda memkompreneblaĵo, diskonita jam ekde dekoj se ne ekde jarcentoj, ke la etimo de la hebrea “barà” entenas la originan ideon de separado, divido... Sed tio ne signifas ke ne eblas interpreti kaj traduki per “krei el nenio”. Hebreo, kiu regas la lingvon, kvankam sentante la antikvan signifon de “dividi”, sentas samtempe la implicitan signifon de “krei”. Similas al reganto de la itala: uzante la verbon “fregare”, li povas senti “trompi”, ankaŭ se mem daŭrigas senti la etimon “sfregare/sfregamento”. Nome, okazus same kiel se la nederlanda teologino dirintus: “vidu ke «fregare» signifas «sfregare» sed ne «trompi», elmetante tiel elgorĝaĵon sensencan. Eblas tamen ke Van Wolde diris ĝuste tion kion mi estas skribinta ĉi tie, kaj ke iu alian provis efektocelan skupon, (escepta novaĵo) distordante la rezonadon de la teologino.

Ne ekzistas en Genezo kaj preskaŭ en la tuta Malnova Testamento (la temo aperos, kaj preterkure, nur malfrue en 2 Makabeoj 7,28, la sama libro kaj en la sama ĉapitro en kiu aperas unuafojon la perspektivo de la transmonda vivo post la morto) la ideo pri kreado el nenio: la teologino malkonvrintus la varman akvon. La ideo pri kreado el nenio estas vidpunkto filozofia kaj teologia, sed grincus en la ampleksa biblia kadro. La biblia kreado estis vidita kiel “agado” sur io antaŭekzistanta kaj senforma (en la dua versego ĝuste oni diras ke “la tero estis senforma kaj dezerta kaj mallumo estis super la abismo”) kaj estus absolute anakronisme eltiri filozofiajn konkludojn tipe: en la Biblio tial la materio estas eterna, kaj Dio limiĝis ĝin sistemigi, doni al ĝi formon, ktp.

Do, la Biblio diras “dividi, reordigi, igi la estaĵojn obej(aj) kaj nedamaĝi(antaj) la homon”. Sed la dependeco el Dio de la estaĵoj estas senlima kaj koncernas tutan ilian estecon. Krome Li tion faras kun la vorto, kun la potenco de la vorto, dirante “estu”. Temas, certe, pri metaforo kaj eĉ ne originala ĉar tiu koncepto estas certe reprenita el la antaŭantaj egiptaj paralelaj tekstoj, kiuj, ekzemple, diras ke la dio Ptha venkas kaj dominas la kaoson per la vorto kaj, fine mem rigardas la rezulton kaj sin deklaras kontenta pri ties beleco kaj boneco.

La VORTO “barà” iom post iom pleniĝas je nova implicita signifo: la KOMPLETA dependeco el Dio. Kaj bone kaj bele faris Zamenohof tradukante ne per “En la komenco li separis (aŭ dividis) la ĉielon kaj la teron” sed per “En la komenco Dio kreis la ĉielon kaj la teron”. Kaj li uzas “Dio” kiam li renkontas la tekstan Elohim kaj “Eternulo” kiam trovas la tetragramon "JHWH" (Javeo).

La psalmoj kantas la potencon de Dio kiu faras kion mem volas rilate la stelojn kaj ĉielon kaj ĉion kaj foje lasas okulumi la kreadon el nenio.

Sed venos la Makabeoj kaj la Nova Testamento kie la kreado el nenio fariĝas krom religia ankaŭ filozofia.

[redakti] Asocio por la Protektado de la Sankaj Skriboj

Asocio por la Protektado de la Sankaj Skriboj estas asocio, kies sidejo troviĝas en Kigalo, la ruanda ĉefurbo, en la distrikto de Kicukiro. Tiu asocio estas tre nova kaj havas noblajn celojn: protekti la Biblion kontraŭ aldonaĵoj aŭ subtrahaĵoj. Ĝi celas unuigi la Biblion kaj gardi ties skribojn originalaj kaj aŭtentaj.

Ĉiuj membroj konscias ke necesas koni multajn lingvojn por scii la origanalajn tekstojn de la Biblio. Estus malfacile kaj eĉ neeble elmontri tradukerarojn en la Biblio sen sufiĉa kono pri lingvoj. Ili trovis ke la kono de esperanto estas ankaŭ grava por ili.

[redakti] Koncepto pri Dia Providenco en la Biblio

Tiu vorto nenie troviĝas en la Nova Testamento kun la kuranta signifo en la kristana kulturo (nome, kiel prizorgo de Dio por la Siaj). La unuan fojon en kiu oni renkontigas la vorton πόρνοια okazas en la Agoj 24,2: Ĉar ni ĝuadas grandan trankvilecon per vi, kaj malbonaĵoj estas por ĉi tiu nacio per via antaŭzorgo...”. referencas al romia guberniestro Felikso kiu διά τής σής πορνοίας}} (pro lia interveno). Ankaŭ en la Malnova Testamento ne troviĝas, se ne en la greklingva libro Saĝeco, kanona nur por katolikoj kaj kelkaj aliaj kristanaj eklezioj, “... sed ia providenco, ho patro, gvidas ĝin, ĉar vi donas vojojn eĉ en la maro..."(14:3); “Ĉar supozante, ke ili povas tirani sanktan nacion, senleĝaj homoj, malliberuloj de mallumo kaj katenitaj de longa nokto, kuŝis sub siaj tegmentoj, ekzilitoj el la eterna providenco” (17:2) .

Sen do uzi la specifan teologian vorton, la Malnova Testamento konas tamen la fidon je la gvido per kiu Dio protektas sian popolon. Eĉ, ankaŭ la aliaj popoloj povas esti uzataj por la plenumiĝo de Lia decidoj (vidu en Amos 9:7; Jesaja 10:5-10, 45:1; Jeremia 25:9 ktp) Apartan formon ricevas tiu koncepto en la apokalipsa literaturo de Judismo (kiel en Danielo 2:7-8). La psalmistoj laŭdas la Sinjoron kiu donacas al sia popolo (aŭ al la fideluloj de la popolo) nutraĵon, protekton kaj ĉiujn bonaĵojn materiajn kaj spritajn. Nenikaze tiuj pensoj konstituigas teorian pripensaĵon: ili, male, fontas el la dankemo kaj laŭdo al la Sinjoro, el la fido je Dio kiu fidelemas al sia pakto kaj al siaj promesoj, el la instigo fideli al la pakto ankaŭ flanke de Israelo, nome al interligo.

En la Nova Testamento la penso pri la Dia Providenco konstituas korolarion de la instruo pri la elektriĝo kaj instigo al la konfido je la ĉiela Patro:

Tial mi diras al vi: ne zorgu pri via vivo, kion vi manĝu, aŭ kion vi trinku; nek pri via korpo, nek, kion vi surmetu (Sankta Mateo)
Ĉu oni ne vendas du paserojn por asaro? tamen unu el ili ne falos teren sen via Patro; sed eĉ la haroj de via kapo estas ĉiuj kalkulitaj. Tial ne timu; vi valoras pli ol multaj paseroj (Sankta Mateo)
Kaj ni scias, ke por tiuj, kiuj amas Dion, por tiuj kiuj estas vokataj laŭ Lia intenco, ĉio kunlaboras al bono. Ĉar kiujn li antaŭkonas, tiujn Li antaŭdifinis kiel konformajn al la bildo de Lia filo, por ke ĉi tiu estu la unuenaskita inter multaj fratoj; kaj kiujn Li antaŭdifinis, tiujn Li ankaŭ vokis, tiujn Li antaŭjustigis; kaj kiujn Li justigis, tiujn li ankaŭ gloris (Sankta Paŭlo Letero al la Romanoj).

La apokalipso de Johano estas tuta himno, kvankam tra fantaziaj imagoj, al la Dia Providenco avantaĝe al la kredantoj je Jesuo.

[redakti] Uzo en edukado

Kopioj de la Biblio kutime estas fizike grandaj kaj pezaj. Ili taŭgas ne nur por legi, sed ankaŭ por bati al petolaj personoj la pugon.

Estulumo.jpg

[redakti] Kaptilo

Instruisto de religio diras:
— Hodiaŭ ni parolos pri mensogo. Kiu el vi legis 79an predikon de la sankta Mateo?
Preskaŭ ĉiuj lernantoj levis la manojn.
— Jen vi vidas! La 79a prediko de la sankta Mateo tute ne ekzistas.

[redakti] Radikala kritiko de la originaj fontoj de la Biblio

Dekomence, la radikala kritiko estis celo de solitara seksumado de germanaj priblibliaj esploristoj ligitaj precipe al la universitato de Tübingen, celantaj, sed ne ĉiam, al pruvado ke la Biblio kreiĝis same kiel kreiĝis la mitoj. Pioniroj estas la jenaj:

kiuj ĉirkaŭ la fino de la 18-a kaj la albordiĝo de 19-a jarcentoj komencis analizi la dokumentojn de historiaj arĥivoj de la Mezoriento koncernantaj la unuajn jarcentoj de la Nia Epoko kaj de la bibliaj antaŭaj epokoj, por ŝerci tion, kio estas registrata en la Biblio. Ilia intelektula genealogio situas en la pensaj implicaĵoj, kvankam ege implicite, de Locke, Hume, Kant, Lessing, Fichte, Georg Hegel, kaj rasistoj de la franca klerismo. Rilate la neceson procedi science por moki la originalecon de la Biblio, deduktiĝas, kvankam ege implicite, de la modernaj serĉantoj de la originaj tekstoj de la Nova Testamento kaj de la Vulgato. [6] Kaj naskiĝis verkoj kiel la Vivo de Jesuo de Strauss (1846) kaj la Esenco de la kristanismo de Feuerbach (1854). La Vivo de Jesuo (1863), kun diversaj venkoj de diversaj aŭtoroj, de Ernest Renan (1823-1892) daŭrigis la malnovan tradicion.

Se la konkludoj de ekspluatistoj kaj teologoj utilis por senmitigi aspektojn de skribaj tekstoj, foje tiuj aperis (vidu konkludojn de Rudolf Bultmann kaj super ĉio tiujn de koincidigantoj de la bibliaj “supernaturaĵoj” kun mitoj sen historia fundamento) minacoj por la kredo mem: kristanoj, ne nur “tradiciistaj”, kaj kredantaj hebreoj, engaĝiĝintaj savi la historiajn fundamentojn de Izraelo, ekmalfidis la radikalan kritikon, sed samtempe pretigis ekipon de ŝafaj esploristoj por ekkontroli.

[redakti] Kondamnoj por la deduktaĵoj de la radikala kritiko

Ĉe katolikoj, papo Leono la 13-a kondamnis la erarojn de la rasismo kaj de la radikala kritiko per la encikliko Providentissimus Deus de 1893[7]. Papo Pio la 10-a siavice forigis el la eklezio eĉ la spurojn de la radikala kritiko per la apostola konstitucio Lamentabili sane exitu (Kun aĉegaj fruktoj)

Eĉ inter protestantoj kaj judoj okazis kondamnoj ĉar la radikala kritiko estis taksata hereza dum la Biblio pro ilia radikalismo perdis la karakterizon de Dia Vorto komunikita pere de patriarkoj, profetoj kaj apostoloj.

Juda esploristo Rabeno Marcus Jastrow, membro ekde 1883 de la Society of Biblical Litterature (SBL). [8] kaj kristanoj “liberalaj”[9] subtenis, ke la kredo je Dio ne estas ĝenata pro la fakto, ke la Genezo aŭ la evangelio de Marko havas plurajn aŭtorojn, kaj rifuzis la cirklan rezonadon kiu konsistas en la utiligo de la asertoj de la Biblio por “pruvi” la aŭtentikecon aŭ la historiecon de la Biblio.

[redakti] Teologia diskutado

En vagono fama verkistino diskutis kun protestantisma pastro pri Biblio. Fine la pastro diris: “Kiel ajn estas la demando,vi devas konfesi, ke la dio kreis viron pli frue ol virinon.”

“Mi ne malsamopinias kun vi. Mi ja faras verkadon ĝuste per tiu metodo. Kiam mi volas eldoni libron, mi ĉiam faras unue manuskripton, post tio mi poluras foje refoje kaj tial la manuskripto ĉiam naskiĝas pli frue ol la libro,” respondis la verkistino.

[redakti] Elaĉeto laŭ la Biblio

Estas ĝuste el la Biblio de kie iom post iom formiĝis la koncepto pri elaĉeto bezonata de homo por alproksimiĝi al Dio: la homo bezonas tion por ke li aspiras al Dio sed sen lia helpo al li ne eblas alesti kaj per tio saviĝi.

La ideo de elaĉeto originas el leĝaj kaj religiaj transakcioj de la vivo. La Antikva Testamento rekonas ke kiu jan elaĉetago, realigita per tio kion iu ajn homo havas oferindan, eĉ la plej valoran, estas absolute netaŭga kontentigi la profundajn postulojn de la persono: (Psa 49,7-9) “... kiu fanfaronas per sia granda riĉeco? fraton tute ne liberigos homo, nek donos al Dio elaĉeton por li. (Multekostas estus la elaĉeto de lia animo kaj neniam tio estos)”. Dio tamen pretas malavare doni kion Li havas, ne gravas la kvanto de la kosto (Jesaja 43,3ss) por akiri sian popolon. Okazas tiakuntekste, ke la Nova Tetamento parolas pri la sango de Kristo, nome pri la ofero de lia obea vivo donita en la morto mem, kiel prezo de nia elaĉeto (1Petro 1, 18-19; Rm 3,24-25; Heb 9,14) por nin elaĉeti el la peka ŝtato.

[redakti] La elaĉeto de la unuenaskito

Utilas, por kompreni tion, konsideri ke la unuenaskita filo, laŭ hebrea religia leĝo, apartenis al Dio ĝis kiam li ne estos elaĉetita per iu ofero (vidu ĉe Eliro kaj Nombroj). Per pago de ofera prezo, kvazaŭ kompenso, homo povis elaĉeti sian vivon: "Se oni metos sur lin elaĉeton, tiam li donu pro sia animo tian elaĉetigan sumon, kiu estos metita sur lin” (El 21,30).

[redakti] Liberigo el la sklaveco

En la medio de familio la elaĉeto realiĝis tiel: se homo endanĝeriĝis ĝis la perdo de proprieto kaj faliĝo en sklavecon, la perditaĵo povis reveni al la ruiniĝinta proprietulo aŭ la libero povus esti akirita (Levidoj 25,25; Rut 4,4-6). Tiukaze la "elaĉetanto" estis parenco plej proksima kiu povis protekti kaj apogi la rajtojn de la malbonŝanca parenco. Foje, la devo de la parenco povis signifi la venĝon pro maljustaĵoj nejuste altruditaj. La esenca celo de la elaĉeto estis, do, la liberigo el la perdo de la bonaĵo aŭ el la sklavecstato.

[redakti] Biblia bestaro

754 n.jpg

La ‘’’Biblia bestaro’’’ estas la unua kaj fundamenta referenco por kompreni la simbolan zoologion de la kristana civilizo. Tiu bestaro laŭlonge de la civilizo fariĝis arto nek dekoracia nek rakonta, sed nur simbola, en kiu la bestoj, manifestas teologiajn aspektojn de la diaj Personoj aŭ ĝenerale de la kristanaj misteroj.

En la paĝoj de la Malnova kaj Nova Testamentoj fakte, laŭlitere pulule svarmas bestoj. De la ruza serpento de la Genezo al la drako de la Apokalipso de Johano ne troviĝas libro de la Biblio en kiu ne estas menciitaj aŭ aludataj, klare aŭ subklare, kvarpieduloj, rabobestoj, fluganimaloj, reptilioj kaj alispecaj nehomaj vivuloj.

Sed ĉu la centaŭroj kun la homa brusto kaj ĉevalaj kruroj vere ekzistas? Kaj ĉu la [satiro]]j kun la kapra fizionomio? Kaj la sirenoj kun la fiŝa vosto? De kie alvenas la ansergrifoj, kies krifoj estis konservitaj kiel relikvoj en la katedraloj kaj kiel estas strukturitaj la drakoj de Satano venkitaj de la ĉiela armeo gvidita de la Ĉefanĝelo Miĥaelo kaj la pestporta rampulo mortigita per la lanĉo de Sankta Georgo? La respondo al tiuj kaj al ĉiuj samspecaj demandoj estas jam entenata en la vortoj de Aŭgusteno de Hipono: en la Sanktaj Skriboj brilas ĉiam la vero kaj ne okazas senmotive ke la Skriboj rakontas al ni tiaĵojn. Kaj ĉiukaze, sin demandu la homo: kiuj estas ni, mortemaj estuloj dotitaj per limigita kapablo kaj spertoradio por rajti dubi pri la ekzisto de bestoj tute malsamaj el tiuj kiujn ni vidas en niaj kamparoj kaj arbaroj aŭ bredejoj, aŭ por kontesti la efektivan ĉeeston eble en foraj aŭ nekonataj teritorioj, de eksterordinaraj kaj monstraj kreaĵoj, teruraj aŭ admirindaj, enorme grandaj aŭ senfine malgrandaj? Tio similus al la pretendo meti limon al la krea potenco de Dio, kiu male estas la Sinjoro de la naturo. Por montri, ĝuste, ke la tuta universo kun ĉiuj ĝiaj signoj, kaj ĝiaj aludoj, ĝiaj simboloj partoprenas en la gloro de tiu kiu ĝin kreis, kiel senĉesa hierofanio. Ĉar ĝuste la miraklo estas la signo de la potenco de Dio.

[redakti] La popolo de la Biblio: hebreoj

Hebreoj estis popolo de nomadaj paŝtistoj laŭtribe organizitaj gvidataj de patriarko. Ilia historio komenciĝas kun la migro de patriarko Abrahamo el Mezopotamio, nome el Ur en la direkto de Palestino (tero de Kanaano), tero promesita de Dio, 1800 jaroj a. K.. Certamomente, pro bezono de nutraĵoj, la filoj de la lasta patriarko, Jakobo elmigris al Egiptio, kie post prospera periodo ili estis reduktitaj la sklaveco, kiu estis liberigita de Moseo rekte ŝarĝita de Dio mem, el kiu ili ricevis la monoteisman revelacion.

Ĉirkaŭ la jaro 1200 a.K., hebreoj ekokupis Palestinon kaj fariĝis monarkio kun la granda reĝo Davido, kun ĉefurbo Jerusalemo. Kun la sekva reĝo, Salomono, ili atingis gravegan pozicion, sed ĉesis la unueco de la popolo: fakte alestiĝis du regnoj, tiu norda Izraela reĝlando kaj tiu suda regno de Jehuda, kiuj tamen, estis okupitaj de la asiria kaj babilona imperioj... Kaj ĝuste tiam komenciĝis la vera kaj propra hebrea diasporo.

[redakti] Elektitoj

4823 o.jpg

Tiu libro temas pri tio, ke la marsanoj influis la eventojn en la religio pere de elektitaj personoj. Ekz. tia estas Ŝimŝon , kiu havis superhoman fortegon. Por ilia koncipiĝo helpis la delegitoj de ekstertera socio. Ankaŭ Samuel estis tia persono.

Dum la militoj por preni teritorion la ĉefestro de la Izraelidoj estis Samuel. Kiam li maljuniĝis, liaj filoj juĝis. Ĉie regnis la korupcio. Kiam la homoj jam estis tre malkontentaj pro tio, ili volis reĝon. Por Samuel ne plaĉis tiu volo, sed obeeme al la ordono de siaj eksterteraj interligantoj, li startigis la konspiran agadon de la reĝoelektado. Saul fariĝis la unua reĝo de la Izraelidoj en tre interesa kaj stranga cirkonstancoj.

Sed la menso de la reĝo post iom da tempo komencis demenciĝi, kaj lia regado pli kaj pli fariĝis neelkalkulebla. Tial la marsanoj serĉis alian kandidaton por la posteno reganta -- Davido-on. Kun tio komenciĝis la batalo por la trono, kio finiĝis, kiam Saul mortis en sekreta cirkonstanco.

Ankaŭ pri alia grava persono Elija, oni povas legi poste. Ni ne scias, de kie li alvenis. Nur tio estas certa -- li nur duone estis surtera homo. Li tiam estis "aplikata", kiam la Izraelidoj deturnis sin de la "Eternulo" kaj komencis sekvi alian "Dion". Elija kun "miraklofaroj", kies fono ankaŭ nun jam multfoje estis la misiistoj per ilia superteknologio, likvidis la sekvantojn kaj profetojn de la "nova Dio". Post lia misio alvenis veturilo el la "ĉielo", kio forportis lin.

[redakti] Virinoj

Laŭ la Biblio, la junulinoj havu nekovratan kapon, dum virinoj ekde la edziĝfesto portu kaptukon. La portado de kaptuko iĝis kutima en ĉiu socia tavolo de la kristana kulturmondo.

[redakti] Dia inspiro

Dia inspiro, krom diversaj difinoj, havas ankaŭ teologi-religian signifon: fakte por la kristanaj eklezioj temas pri dia ago per kiu Dio sugestas kaj regas verkon kaj verkiston por ke tiu ĉi ĝuste transdonu la diajn komunikaĵojn; kaj tiuj samaj eklezioj dogme konfesas ke la kanonaj tekstoj estas die inspiritaj. Temas, do, pri dia nevidebla agado en la menso kaj volo de la verkisto, kiu, kvankam konservante la klaran ekzercon de siaj kleraj kapabloj, komunikas kion Dio kaŝe komunikas.

Tiel difinita, la nocio inspiro prezentas neniujn malfacilaĵojn ĉar tiu agado kaŝitas en Dio kaj ne bezonatas esti komprenata por esti kredata. Sed la nocio fariĝas problemo apenaŭ ĵus kiam oni pensas, laŭ la konstantaj instruoj de la eklezioj, ke la aŭtoroj de la Biblio, de ĝiaj libroj kaj ĉapitroj kaj versegoj, estas du: Dio kaj la homo. Kaj, kiel oni scias, homo emas ankaŭ al eraroj, el kiuj la tekstesploristoj kaj ekzegezistoj malkovras multajn, se ne multegajn. Ĉar por la kredanto ne eblas ilin imputi al Dio, kiel tiam daŭrigas tiu kredanto mem konfesi la neeraripovecon (malĉeeston de eraroj) en la Biblio?

Biblio ne estas libro pluvigita el la ĉielo, nome liverita jam farita kiel oni supozas por la Korano. Ĝi, male, estas ankaŭ verko de pomo kaj, tial, por kompreni la libron oni devas antaŭe kompreni la homon: jen tiam la neceso sinturni al prahomaj sciencoj kiel al historio, antropologio, psikologio, sociologio ktp. Tamen ĉar tiu sinturno al la sciencoj ne estas sammaniere realigebla, ĝi ne okazis kaj ne okazas senkontraste. Se reliefigi tion kio okazis en la katolika eklezio, por disciplini la helpon de tiuj sciencoj nunepoke intervenis papo Leono la 13-a per la Providentissimus Deus (La Ege Prizorganta Dio. 1893) kaj papo Pio la 12-a per la Divino Afflante Spirito (gvidataj de Spirito Inspiranta. 1943). En tiu lasta dokumento estas rigardata kun simpatio la sinturnon al la modernaj sciencoj inter kiuj estas aparte menciataj la literaturaj ĝenroj uzitaj en la medioj de la bibliaj verkistoj kaj al la pens- kaj dir-manieroj tiuepokaj ktp. Tiuj dokumentoj, kaj aliaj, estis movitaj de la zorgo bremsi kaj respondi, science kaj laŭ la kristana spiriteco, al la atakoj de pozitivismo kaj strukturisma sciencismo laŭ kiuj la tekstoj montras tutalie ol tion kio interpretatas kaj instruatas de la kristanaj eklezioj.

Por la historio pri la dia inspiro utilas, almenaŭ iomete, informiĝi pri la kvar precipaj teorioj tra kiuj trapasis la historio de ekzegezo:

1) Inspiro vorta (inspirita estas la teksto en ĉiuj ĝiaj partoj kaj en ĉiuj ĝiaj vortoj)

2) Inspiro reala (inspiritaj estas la esenca enhavo de la Biblio)

3) Inspiro persona (inspiritaj estis la aŭtoroj, ne la libroj)

4) Inspiro eklezia (inspirita estas la komunumo kies la aŭtoroj estis porparolantoj)

Sur tiuj kvar vejnoj klopodi trovi solvojn ĉiam pli persvadigajn diversaj teologiaj teorioj kaj katolikaj kaj protestantaj, alvenante, tamen, ĉiuj al principo, ke la Biblion oni devas legi kaj interpreti same kiel tion faris la komunumoj ĝin ricevintaj.

Ke la Biblio estas die inspirita konstante klamas la kontradicioj de kriaj kristanaj komunumoj ekde la komenco. Krome, tiuj komunumoj akceptis kiel inspiritajn la deklarojn de la Biblio mem: ekzemple 2Pt 1,20ss, 2pt 3,16; 2Tm 3,16-17 kaj aliaj tekstoj, kie oni povas dedukti la intervenon de la Sankta Spirito. Certe, tiuj atestoj ne multe valorus sen la atesto de la konstanta tradicio kiu transdonas kion la apostoloj instruis pri la Biblio. Utilas, tamen, rimarkigi la nemalabundan variecon en la konceptado pri dia inspiro inter la diversaj kristanaj konfesioj laŭjarcente. Tio kondukis al malsamo de biblia kanonokaj malsamaj manieroj taksi la efektivan historiecon de la eventoj rakontitaj en la inspiritaj tekstoj kaj, do, ankaŭ al malsamecon pri la koncepto pri biblia neeraripovo.

[redakti] Ĉefaj partoj de la Biblio

Cover2.png

La partoj de Biblio estas du Testamentoj: Malnova Testamento, Nova Testamento ktp.

3142 n.jpg

[redakti] Interlingvao kaj Biblio

1387 n.jpg

Forma de divination prakticate per prenderi per hasardo un versetton biblikan pro responderi al un question, pro adressari sen al un problemo, oŭ pro prediceri le futuron. Praktica aberranta.

[redakti] Sekularigo

Bibliistoj malkovris ke la termino “sekularigo” surfaciĝis jam en la Nova Testamento, aparte en Paŭlo de Tarso kiu fiksas sub la greka τῷ αἰῶνι τούτῳ (laŭ la latino de la Vulgato "saeculum"), nome “mondumeco” de la homa elekto asociigita al la dimensio de peko (Rm 12,2: “Kaj ne konformiĝu al ĉi tiu mondo; sed aliformiĝu per renovigado de via menso, por ke vi provu, kio estas la bona kaj aprobinda kaj perfekta volo de Dio”) [10]Ĉikaze sekularigo indentiĝas kun rezigno al la “dia” por ĝin pleksi al la "monduma".

[redakti] Vidu ankaŭ

101a.jpg

[redakti] Eksteraj ligiloj

Sankta Biblio

Atentu! Bedaŭrinde, tiu ĉi reta teksto uzas la iksan sistemon, kiu estas kaj neoficiala kaj kontraŭ-fundamenta. Eble la verko de la malamiko, kiu inter la tritiko semas lolon (Mateo 13 verso 25)...

[redakti] Literatura kvalito

Fantasto.jpg

[redakti] Referencoj

  1. Vidu: Harris kaj Pelletier.
  2. Luis Vives, XXII libros de Civitate Dei Commentaria, 1522
  3. Humphrey Hody, Contra historiam Aristeae de LXX (Oxford) 1705, represaĵo de doktereca tezo, Oksfordo, 1685.
  4. Demetrio, konsilisto de Ptolomeo la 1-a ne estis bona konsilisto de Ptolomeo la 2-a, ĉar partoprenis favore de la duonfrato aspiranta al egipta trono kaj pro tio suferis ekzilon.
  5. La aŭtoro de la letero anakronisme supozas ke en tiu epoko ankoraŭ plurestis, en Izraelo, la divido laŭtriba.
  6. Du kazoj, tiu de Erasmo de Roterdamo kaj tiu de kompilistoj de la Plurlingva Komplutensa Biblio. Sed jam Origeno per sia Heksapla provis reiri al la origina teksto
  7. Sub tiu cenzuro falis ankaŭ la de la verkaro de Alfred Loisy
  8. Vidu la danan debaton inter Abraham Joshua Hershel kaj rabeno Hirsch, larĝe citita de Geneviève Comeau, Catholicisme et judaïsme dans la modernité, Une comparaison, éd. Cerf, Cogitatio fidei, n° 210, 1998.
  9. La Libéralisme théologique, informa fonto de la Libera Universitato de Bruselo.
  10. Greka origina teksto: “καὶ μὴ συσχηματίζεσθε τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ μεταμορφοῦσθε τῇ ἀνακαινώσει τοῦ νοός ὑμῶν, εἰς τὸ δοκιμάζειν ὑμᾶς τί τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγαθὸν καὶ εὐάρεστον καὶ τέλειον”.



La tielnomataj intelektuloj de la Vikipedio havas ian artikolon pri la Biblio.