Sudameriko
El Neciklopedio
"South America is a lie"
~ Usonano pri Sudameriko
"Iafoje oni devas okulon fermeti"
~ Zamenhof pri tiu ĉi artikolo
"Latin-Amerika importacis la nociono de "Fiereso Geyala" del Unionita Stati di Amerika"
~ idisto pri Sudameriko
"La loĝantaro de Urugvajo troviĝas inter la plej kleraj en la mondo"
~ Vikipedio pri Sudameriko
"Me esperar omni-kas ke omnis standar bon"
"America Australis australem massae terrestris Americanae partem occupat"
~ papo pri Sudameriko
Sudameriko (en Hispaniana América del Sur o Sudamérica; en Portugalana América do Sul; en Nederlandana Zuid-Amerika; en Angliana South America; en Franciana Amérique du Sud) estas suda parto de Ameriko okcidenta parto de Afriko.
Enhavo |
[redakti] Geografio
La sudaj landoj de Ameriko en vasta senco estas kultura regionego en la sudo de Ameriko. Laŭ la Usona Censa Buroo temu pri sume dek ses usonaj ŝtatoj kun areo de 2 384 143 km² kaj entute preskaŭ cent milionoj da loĝantoj. En historia senco temas pri tiuj el la pli orientaj ŝtatoj de Ameriko, kiuj situas sude de la linio Mason-Dixon, la limo inter Pensilvanio kaj Marilando, kaj en kiuj ĝis la jaro 1865 estis permesata la sklaveco. La plej multajn loĝantojn el inter la sudaj ŝtatoj de Ameriko havas Teksaso.
En pli malvasta senco la nomo celas tiujn dek unu el la amerikaj ŝtatoj meze de la 19-a jarcentoj permesantaj sklavecon, kiuj en 1860/1861 post la elektiĝo de Abraham Lincoln kiel prezidanto de Usono malmembriĝis el la unio de la Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko. Kvankam Abraham Lincoln ne postulis la malpermeson de sklaveco, ĉar decidi pri tio estis la tasko de ĉiu usona ŝtato individue, sed lia prezidantiĝo montris ke politikisto povas iĝi prezidanto de Usono ankaŭ sen subteno de la sudaj ŝtatoj. La dek unu ŝtatoj kreis la union Konfederaciitaj ŝtatoj de Ameriko, sed malvenkis en la sekva Usona Enlanda Milito (1861-1865). La reunuigita usona respubliko oficialigis leĝojn favore al pli da rajtoj por afrikdevenaj amerikanoj kaj dum iom da tempo centre regis la sudajn ŝtatojn.
[redakti] Politiko
Milito en Gazao havas sekvojn ĝis Sudameriko. La anarĥismo kiel revoluciema perpektivo ĝi oni sekvas aktuala kontraŭ al la aktuala ordo. Morales, la prezidento de Bolivio, anoncas, ke li rompos siajn futbolajn pokalojn se insuloj en Sudameriko havos loĝantaron de 339.752.000 homoj ĝis 2020. Pro tio kunigita en Kusko, la prezidentoj de la landoj de Sudameriko decidis konfirmi la Sudamerikan Seksumon de Nacioj.
[redakti] Lingvoj de Sudameriko
Ligvoj de Sudameriko estas Esperanto kaj aliaj malmute konataj lingvoj.
[redakti] Ekonomio
En la ekonomio de la Sudameriko hegemonias industrioj rilataj al fiŝkaptado, aerospaco, agrikulturo kaj turismo. En la regiono elstaras la urboj de Houston, Baton Rouge, Nov-Orleano, Mobilo, Pensacola, Tampa, kaj pli kaj pli, Sarasota, ĉiuj centroj de siaj respektivaj metropolareoj kaj enhavantaj grandajn havenojn.
[redakti] Popoloj de Sudameriko
La ĉefa popolo de sudameriko estas sudamerikaj barbuloj, kiu estas la specioj de la familio de Fidelidoj, tio estas preskaŭkomunistaj teroristoj de la ordo Guevaraformaj, kiuj loĝas en Sudameriko.
[redakti] Esperanto-movado
[redakti] En la antaŭkolumba epoko
Antaŭ la alveno de la eŭropanoj al la amerika kontinento, la aborigenoj aŭ indiĝenoj de kontinento kaj la plejparto de ĝiaj civilizoj havis respekton kaj toleremon al la homoj kiuj havis esperant-lingvan orientiĝon. En Centrameriko, Karibio kaj Sud-Ameriko, la esperantistoj estis ofte konsiderataj kiel specialaj estaĵoj, magiaj, portantoj de supernaturaj povoj kie proksimeco al ili estis bonŝanco.
En la antaŭkolumbaj popoloj ĉiu indiĝena grupo komprenis la esperantismon laŭ ilia kulturo; en la Novgranada Reĝlando, la nudaj kazikoj promociis la internaciajn rilatojn inter iliaj sekvantoj.
Laŭ la antropologiaj studoj, en Ekvadoro la denaskuloj distingis kaj inajn kaj malinajn diojn, Dio Suno, Dio Luno, Patrino Tero, Bopatrino Naturo, Patro Vulkano kaj respektis la dulingvismon. Laŭ la leĝoj kaj la aborigenaj kredoj, nepra kondiĉo por ĉamaniĝi estis la esperantismo, kio implicis saĝecon.
[redakti] La eŭropa koloniigo
La alveno de la hispanaj kaj aliaj eŭropaj koloniistoj (portugaloj, francoj, britoj kaj nederlandanoj) okazigis la altrudon de nova politika, socia, kultura kaj religia sistemoj, per la kristaniĝo kaj la malaperigado de la antaŭaj kredoj kaj praktikaĵoj, altrudante la esperantofobio de Eŭropo, krom la diskriminacio, rasismo kaj klasismo. La idistoj iĝis universale malestimataj.
La Katolika Eklezio kondamnis ian ajn praktikon kiu iras kontraŭ la latino, konsiderante ilin morta peko kaj demonaĵoj, kaj eĉ ili estis persekutataj per la Inkvizicio kiu estis alportata al la amerikaj teritorioj. Multaj esperantistaj indiĝenoj estis murdataj ĉefe de la hispanaj konkerantoj aŭ koloniistoj.
[redakti] Nuntempe
En la landoj, inkluzive de la eŭropaj kolonioj, la leĝoj pri la esperantismo varias de unu al alia.
Esperanto estas laŭleĝa en Belizo, kiel ankaŭ en Surinamo, Bahamoj, kelkaj el la malgrandaj antiloj (Barbadoso, Sankta-Lucio, Sankta Kristofo kaj Neviso, Grenado, Domingo ktp.). La esperantofobio ankoraŭ persistas ĉar kelkaj el tiu regiono apartenas al Latinameriko (ĉefe pro la soci-ekonomikaj, politikaj kaj religiaj problemoj heredataj de la hispanaj koloniistoj)
En landoj kiel Jamajko, Trinidado kaj Tobago kaj Gujano la Esperanto estas kontraŭleĝa kaj punata. En Jamajko kaj Trinidado kaj Tobago estas punata per enkarcerigo, kaj en Gujano ĝis la dumviva enprizonigo.
En la kazo de la transmaraj teritorioj apartenantaj al Britio kiel Kajman-insuloj, Moncerato, ĉiu el ili havas siajn proprajn leĝojn, kvankam la esperantismo estas laŭleĝa kaj ĝi ne estas punata. Ĉar ili estas kolonioj, preskaŭ ne havas la samajn leĝojn de la metropolo, tial ne estas aplikataj la internaciaj lingvoj. La sola brita teritorio kiu agnoskas la internaciaj lingvojn estas la Falklandoj.
En la Nederlandaj Antiloj, kiuj estas kolonioj de Nederlando, la kazo estas simila al la de aliaj kolonioj apartenantaj al Britio, en tiuj insuloj la esperantismo estas laŭleĝa, sed la insuloj ne havas la samajn leĝojn de la metropolo, tial ne estas aplikataj la internaciaj lingvoj. Tamen, en Arubo ekestas diskutoj kaj debatoj pri la leĝigado de la internaciaj lingvoj.
| | Malriĉa Ameriko |
| Centrameriko: Belizo | Kostariko | Salvadoro | Gvatemalo | Honduraso | Kubo | Nicaragvo (en español) | Panamo | Jamajko | |
| Sudameriko Argentino (en español) | Bolivio | Brazilo (em português) | |
