Telefono

El Neciklopedio

Iri al: navigado, serĉi

"Jen roma telefono, uzita de Nerono."

~ Erich von Däniken

"Sklavo kun forta mano estas plej granda tirano"

~ Zamenhof pri telefondeĵoranto

"Estas ege malfacile por mi paroli angle per telefono do sen uzi la manojn"

~ handikapulo pri telefono

"Simple mi ne komprenas neceson de la linio"

~ nuntempa infano pri fiksa telefono

"La telefono prezentas la tro da problemojn por esti serioze konsiderata kiel konektoinstrumento"

~ Sekcio de interna letero de la kompanio Western Union, en 1876

"Estas evidente ke vi enuas kaj havas nenion por fari"

~ iu
Telefono Chatter.jpg

Movebla telefono.

Telefono estas elektra aparato ebligantan paroladon je distanco per starigo de kanalo inter la partoprenantoj de la interparolo.

[redakti] Deveno

50.jpg

Kiel estis videotelefonoj en jaro 2000

Telefono estis kreita de greka inventisto Platono, kiuj nomis ĝin φωνή /phōnē/. Fono anstataŭas la trian signifon de 'fundo' (por vortaro.net): parto plej malproksima de la eniro, plej malantaŭa kaj la duan de "fundo' : Malsupra surfaco de artefarita objekto kaj por la tria signifo de fono, oni povas uzi ankaŭ fundo, aŭ por plidifini "scenejfundo", kiam oni ne estas en kunteksto.

Poste italdevena usonano Antonio Meucci rabis la ideon de Platono kaj nomis ĝin le phone (la fono france, la tiama internacia lingvo) en 1849, sed tiu ne disvastiĝis pro manko de financoj. Poste germano J. Ph. Reis rabis la ideon en 1861 kaj li nomis la aparaton Die lephone ĉar, kompreneble, li ne scipovis la francan kaj li ne sciis ke "le" estas la artikolo. La skotdevena kanadano A. G. Bell en 1876, denove rabis la inventon kaj anstataŭis la germanan articolon "Die" per la angla "the", tiel disvastiĝis la The lephone en la tuta mondo. El tiu nomo (the lephone) devenas la esperanta vorto telefono.

Anstataŭ adapti la fremdan vorton "telefono" en la 1-a oficiala aldono, supozeble estintus pli saĝe konstrui vorton laŭ la principoj de Esperanto, ekzemple laŭ la germana modelo "Fernsprecher", laŭvorte "parolilo je distanco". Grava demando, preskaŭ sensenca, estas, ĉu eblas malfari tiun decidon, kaj nun proponi fundamentan kunmetitan vorton.

[redakti] La unua telefona interparolado

Valchjo.jpg

La unua telefona interparolado okazis en la jaro 1861. Philipp Reiss finfine sukcesis, ekfunkciigi sian aparaton. Kun granda ĝojo li perceptis la ligon al la amiko je la alia fino de la drato. Sed kion li diru? Ĉar necesejis garantio pri teknike nedubebla transigo, liaj vortoj, se ili alvenus nur malklare aŭ ere, devus esti nediveneblaj. Ekscitite li elparolis la "profunde saĝajn" vortojn: "Ĉevaloj ne manĝas kukuman salaton".

"Tion mi scias mem, idioto!" vokis la partnero de la unua telefona interparolado."

[redakti] Maltrafitaj alvokoj

Kiam Alexander Graham Bell inventis la telefonon, li jam havis du maltrafitajn vokojn de Chuck Norris.

[redakti] En Usono

En 1877, la mondo havis nur unu telefonan linion, kiu kunigis sescent sepdek ok poŝtoficejojn inter Boston kaj Salem (Masaĉuseco). Sed la teknologio disvastiĝis je grandega rapideco. En la frua 20-a jarcento, unu usonano el mil havis telefonon ; dudek jarojn poste, la proporcio atingis 1 % ; meze de la jarcento, triono de la loĝantaro havis ; hodiaŭ, Usono nombras pli da telefonoj ol da homoj. Antaŭ la apero de optika fibro kaj poŝtelefonoj fine de la 20-a jarcento, kaŝaŭskultado postulis malkompleksajn teknikojn kaj malmultan komplicecon flanke de telekomunikaj firmaoj. Por registri konversacion per linio el kupra drato, sufiĉis havi aliron al la drato kaj pinĉklipon.

[redakti] Rum-kontrabando kaj kaŝaŭskultado

La unuaj skandaloj pri kaŝaŭskultado datiĝas de la frua 20-a jarcento. Dum la Unua Mondmilito, tiu praktiko, kondamnita de la popolo, tiom disvastiĝis ke la Usona Parlamento deklaris ĝin kontraŭleĝa, malgraŭ la reala minaco kiun prezentis fremdaj spionoj. Nombraj usonaj ŝtatoj faris same post la milito, adoptante leĝaron kiu limigas la kaŝaŭskultajn kapablojn de la lokaj sekurec-instancoj.

Ĉi tio ne malhelpis tiujn praktikojn daŭri. Dum la Alkohola Prohibicio (1919-1933), la loka kaj la federacia polico, kiu volis kontroli la kontrabandistojn kiuj uzis la telefonon por interrilatigi produktantojn, distribuantojn, kaj konsumantojn de alkoholaĵo, regule malatentis la leĝon registrante iliajn konversaciojn. Kun la apogo de publika opinio, la ĝenerala prokuroro de Usono, Harlan F. Stone, konsterniĝis pri tio, kaj en 1924 malpermesis ke la Ministerio pri Justico efektivigu kaŝaŭskultadon. Perdita klopodo : malaprezante la decidon de Stone, la Departemento pri Financoj kaj la Ministerio pri Krim-Esploro (antaŭulo de la FBI) sekrete daŭrigis siajn agadojn.

Du jarojn poste, nova kazo alportis la demandon en la centron de debatoj : en Seattle, federaciaj agentoj spionis la konversaciojn de eks-policleŭtenanto Roy Olmstead, kiu praktikis rum-kontrabandon. Malgraŭ la kontraŭleĝeco de kaŝaŭskultoj, la kortumo pravigis la policon kaj kondamnis Olmstead. La decido kaŭzis multe da bruo en la koridoroj de tribunaloj. La juĝisto Frank Rudkin tiam certigis ke krim-minacoj ne povus pravigi neleĝajn praktikojn de la polico : "Neniu federacia agento rajtas aŭskulti la telefonajn konversaciojn de aliulo por uzi ilin kontraŭ li. Tiaj agoj estas bedaŭrindaj kaj neakcepteblaj. Akcepti ilin egalus agnoski la fiaskon de niaj prapatroj en sia deziro starigi, por si kaj por siaj infanoj, ŝtaton kiu garantias liberecon kaj prosperon."

En 1928, Olmstead prezentis sian kazon al la Supera Kortumo de Usono. Ĝi tiam ricevis la apogon de entreprenoj kiel Pacifika Telefona and Telegrafa Firmao de Seattle, kiu publikigis deklaron defendante la rajton de kontrabandistoj diskuti sen esti spionataj,

"Kiam du linioj estas konektitaj al la centra oficejo [de telefona firmao], ili estas supozataj esti rezervitaj por la du uzantoj, kaj en tiu senco ili apartenas al ili ekskluzive. Tria partio kiu kontrolas la linion perfortas la proprieton kaj de la uzantoj kaj de la telefona firmao."

La Supera Kortumo fine verdiktis kontraŭ Olmstead per kvin voĉoj kontraŭ kvar. Unu el la juĝistoj, Louis Brandeis, esprimis sian ferocan oponon al tia decido :

"Krimo estas kontaĝa, li argumentis. Se la ŝtato agas ekster la leĝo, ĝi instigas aliajn fari la samon ; ĝi invitas al anarkio. Deklari ke, en la lukto kontraŭ krimo, la celo pravigas la rimedojn (ke la ŝtato povas fari krimojn por kondamnigi krimulon) havos terurajn konsekvencojn. La Supera Kortumo devas rezolute oponi ĉi tiun danĝeran doktrinon."

[redakti] Ŝanĝo

La vidmaniero de usonanoj ŝanĝiĝis dum la 1940-aj jaroj. Estis milito, kaj krome, la telefono ne plu estis rezervita al elito kun kiu la juĝistoj rilatas kaj kiun ili protektas : ĝi fariĝis havebla al la laborista klaso. Tio kondukis la registaron rekonsideri la demandon de la laŭleĝeco de kaŝaŭskultado. Mallonge antaŭ la ekpartopreno de Usono en la milito, la FBI-direktoro J. Edgar Hoover postulis de la Parlamento novajn povojn en telefona kontrolado. Malgraŭ la opono de la prezidanto de la Federacia Komisiono pri Komunikado (FCC), James Fly, Franklin D. Roosevelt sekrete permesis la Departementon pri Justico kontroli "subfosajn" individuojn kaj supozatajn spionojn.

[redakti] En Anglio

Estas noktomezo. Angla domo. La telefono sonas. Dormema gastiganto reprenas la telefonon:

- Saluton!

- Tio estas la nombro 11-11, ĉu?

- Ne, la numero 1-1-1-1!

- Ĉu vi certas ke ĝi ne estas 11-11?

- Absolute! Estas 1-1-1-1!

- Tiukaze, mi bedaŭras veki vin!

- Tio estas bone, mi ankoraŭ devas ellitiĝi, ĉar la telefono sonoris.

[redakti] Peto

- Pardonu, oni povas havi tarif-rabaton, kiam oni telefonas sen paroli?

- Kion vi volas diri!?

- Mi devas telefoni al mia edzino.

[redakti] Lingvoj

Per la unuaj telefonoj, oni povis paroli nur en la greka. Poste aliaj lingvoj estis aldonitaj.

Retro-Video-Phone.jpg

[redakti] Nombrado

Por eviti konfuzon kun "drei" (3), kiam parolata ĉe telefonalvokoj, la germana "zwei" (2) transformigas en "zwo" samkiel la portugala "seis" (6) transformiĝas em "meia" ("duona") - aludo al "meia dúzia" ("duona dozeno").

[redakti] Telefone

- Ĉu estas vi, Johano?

- Ne, mi estas Roberto.

- Kial do vi levas la aŭskultilon, se oni ne telefonas al vi?

[redakti] Alie

- Halo, halo! Ĉu numero kvarcent kvardek kvar - kvarcent kvardek kvar?

- Ne! Kvardek kvar - kvardek kvar - kvardek kvar.

- Pardonu! Eble mi eraris.

[redakti] Denove

Sinjoro fingrumas telefonnumeron kaj demandas:

- Ĉu estas numero 030/346578?

- Bonege, sinjoro. Eĉ unu numeron vi ne trafis!

[redakti] Laŭ usonaj filmoj

En Usono ĉiuj telefonnumeroj komenciĝas per 555.

[redakti] Amoro

Telefonseksumado. Geedza varianto.

- Karulo! Jen mi kuŝas sur la lito kaj rigardas vin. Vi malrapide, per rondiraj movoj komencas lavi manĝilaron. Jen vi alproksimiĝas al mi. Mi sentas vian varman spiron. Ho kiel tenere vi purigas polvon. Pli rapide kara, pli rapide.. Vi laciĝis? Ripozu,do. Forportu la rubaĵon.

[redakti] Telefono de familio Corsetti

Por telefono uzata interne de la domo por voki al aliaj ĉambroj, Anna Lowenstein diras "interna telefono". Tiu ĉe la pordo (aŭ en kazo de familio Corsetti, ĉe la krado) estas pli problema. Ŝi kutime nomas ĝin "la telefono ĉe la krado", kio verŝajne povus fariĝi "kradtelefono" - aŭ "pordtelefono", se temas pri pordo kaj ne krado.

[redakti] Pri "smartfono" ktp.

Leginte la klarigojn de Anna, oni nun opinias:

1e. ke ni ne povas mallongigi "telefono", same kiel ni ne povas mallongigi la vorton telegramo al gramo;

2e. ke tial ni devas serĉi mallongigi la definaĵojn ĉe "telefono", kaj ke normale ni povas simple uzi "telefono", 'car kiam iu diras

"Mi ricevis telefonmesaĝon"

mi ne demandas al 'si/li

"Per kia speco de telefono?", ĉar tio malgravas;

3e. ke nur en la tre malofta neceso specifi, mi uzus "poŝtelefono" aŭ "komputtelefono" "rettelefono", aŭ, plej bone, "retkomunikileto".

[redakti] Konstruado

Se ni imagas ke oni povas konstrui telefonon el paro da uzitaj ŝuoj kaj iom da kupra drato, la plej multaj homoj irus al la butiko kaj aĉetus telefonojn, ĉar tio estas pli simple kaj ne malhelpus al aliaj aktivaĵoj.

[redakti] Kuriozaĵo

0271 n.jpg

Ino telefonas: Ha lo! Ĉu Manjo estas tie? Kion? Ho, pardonu, mi misklavis. Adiaŭ.

Ulo: Ĉu vi atingis eraran numeron?

Ino: Jes. Strange...

Ulo: Kio strangas?

Ino: Ĉu vi ne rimarkis ke erara numero neniam estas okupita...?

[redakti] Aŭtomata respondilo

La aŭtomata telefon-respondado ebligas servi multege da homoj samtempe. Sed nur je la kosto frenezigi ilin unuope.

[tonoj de ciferado] Bonvenon al la helpservo de la Korporacio Wappengilder. Bonvolu zorge atenti la sekvajn 23 opciojn. Por kontroli vian konton, premu 'unu'. Por raporti problemon, premu 'du'. Por
[tono] Vi sukcese premis 'du'. Gratulon! Ni bedaŭras, ke ĉiuj niaj helpkategorioj estas okupataj pri aliaj klientoj. Proksimuma atendodaŭro, 44 minutoj. Se Vi volas atendi, premu 'unu'.
[tono] Vi sukcese premis 'unu'. Gratulon! Se Vi volas aŭdi muzikon, premu 'unu'.
[tono] Vi premis 'unu'. Bedaŭrinde, ĉia muziko estas okupata. Se Vi volas atendi ĝis haveblos muziko, la proksimuma atendodaŭro estas
[tono] Vi premis 'ok'. Tio rajtigas Vin paroli kun homestaĵo. Gratulon! Bedaŭrinde ĉiuj niaj homestaĵoj okupiĝas. La proksimuma atendodaŭro
[klak]

[redakti] Telefonado

Sinjorino respondas al telefono. Je la fino ŝi diras al edzo:

- Vi diras ĉiam, ke mi parolas tro multe ĉe telefono. Ĉu vi notis, ke mi parolis nur dudek minutojn?

- Ha! ... kiu li estis?

- Mi ne scias, estis iu kiu eraris la numeron.

[redakti] Al ino

0271 n.jpg

Viro parolas telefone:

- Halo, ĉu vi mia reĝino? Kiel vi fartas, mia karulino? Mi fartas bone, kiel estas la infanoj?Ĉu ili tagmanĝis ĉion? Tre bone. Kion vi kuiris hodiaŭ? Mia preferata plado! Ĉu ĉio estas trankvila dome Mi atendas horon por alveni dome, kaj esti kune kun vi en la lito. Jes. Mi amas vin. Nun, bv. voku mian edzinon.

[redakti] Tempo

Mi renkontis belulinon, kaj ŝi donis al mi sian telefonnumeron. Sed kiam mi klavis ĝin, mi ricevis nur registritan voĉon dirantan "Je la sonoro, la tempo estos precize la dek-naŭa horo, ses minutoj, kaj tridek sekundoj...".

Ne plendu ke virino finfine donas al vi iom da tempo...

[redakti] Ho, ve!

Sonoras la telefono ĉe avarulo:

-- Halo, ĉi tie la telefonkompanio! -- sonas blonda virina voĉo. -- Vi ne kotizis dum la lastaj du monatoj.
-- Mi petas, kara sinjorino, tio nepre estas eraro. Mi ja tute ne havas telefonon.

[redakti] Utilo

0271 n.jpg
-- Halo! Bonan vesperon, sinjorino instruisto, mi telefonas tial, ĉar mia filo morgaŭ ne povos iri en la lernejon, ĉar li malsaniĝis.
-- Kaj kiel nomiĝas la infano? -- demandas la instruistino.
-- Stechjeto Kovach -- li respondas ĉe la alia fino de la linio.
-- Kaj kiu vi estas? -- demandas la instruistino
-- Mia paĉjo.

[redakti] Kial ĝi ne popularis

Kial la telefono neniam iĝis populara...

1. La ilo klare ne iĝus populara, krom se iu unue en ĉiu urbo akirus.
2. Sed... se oni estus la unua propranto de telefono en la urbo, oni ne povus uzi por paroli al najbaro. La ilo estus tute senutila!
3. Do, kompreneble, neniu iĝis la unua telefonisto en iu ajn urbo; kaj tial la telefono neniam populariĝis.

Ankaŭ Esperanto neniam popularos, kaj por la sama kialo.

[redakti] Literaturo

  • La Evoluo de Telefonio. Originale de inĝ. Isbrücker, 1928, 62 p. „Resumas vorte kaj birde, kion ĉiu devus scii pri la teamo.“ (G. S. ,ESPERANTO', 1929, p : 62.)
Content Navigation