Unua Monda Milito kontraŭ Terorismo

El Neciklopedio

Iri al: navigado, serĉi
Plastajsoldatoj.jpg

Sen militoj, ĉu oni farus ludilajn soldatojn?

"Sen monda milito unua, kiel eblus la dua?"
~ Konfuceo

"He he, prave"

~ anonimulo pri la supra diraĵo

"Sonorilo vokas al preĝejo kaj mem neniam eniras"

~ Zamenhof, kiu ne estis kristano

"Hiere me iris a la zoo e vidis enorma rosmaro"

~ Idisto pri rosmaro

" KION FARI?"

~ vikipediisto pri uzo de Vikipedio por konspiro je mortigo de la Arkiduko Ferdinando

"Kaj ĉu vi opinias, ke ne aŭ jes?"

~ Teroristo

La Unua Monda Milito kontraŭ Terorismo antaŭe ankaŭ nomiĝis la Granda Milito kaj la Milito por Fini Ĉiujn Militojn. Tiuj pesimismaj nomoj estis nur uzataj, ĝis kiam oni malkovris ke la militoj fakte daŭris, iĝante pli grandaj, pli bonaj, pli amuzaj!

[redakti] Kiel komencis

Grandamilito.jpg
La milito komencis, post kiam serba teroristo mortpafis aŭstran arkidukon, por ke la mondo estu sekura por demokratio.

La rusa caro estis amiko de la serboj, do li mobilizis la armeon, por ke la mondo estu sekura por aŭtokratio.

Sovaĝa kanonado kaj malamaj kantoj eksonis anstataŭ la espera himno. Diplomatataj intrigoj, kaj imperialistaj ambicioj ĵetis tutan Eŭropon en ĥaosan buĉadon. Malhela ondego dronigis la noblan revon de la Esperantistoj sub frakasa ŝaŭmo.

La registaro de Germanio tiam devis ataki Belgion kaj Francon, por similaj kialoj ke Prezidento Bush devis ataki Irakon en la Lasta Monda Milito kontraŭ Terorismo.

[redakti] Rilato al Esperanto

Ne estas la vero, ke por la Esperantistoj en 1914 la komenco de la milito estis surprizo. Eble la dato estis surpriza, sed ne la fakto. Tio kreis grandan suspekton pri la partopreno de Esperantistoj en la komploto. 3700 Esperantistoj enskribiĝis por la Deka UK en Parizo en 1914, inter ili 2500 eksterlandanoj. Giganta palaco Gaumont estis luita kaj ornemita per verdaj flagoj. La salutparolo de s-ro Painleve estis preta. La organizo estis modele rita.

En kelkaj landoj, i. a. en Germanujo kaj Francujo, aperis militaj propagandiloj en Esperanto pravigantaj la racian vidpunkton. Kelkfoje registara subteno, alifoje privataj iniciatoj tion ebligis.

Karavanoj de Rusoj, Germanoj, Angloj jen forvojaĝis, kiam eksplodis la eŭropa milito. Alveninte Parizon la 1-an de aŭgusto, la fremdaj Esperantistoj vidis ekscititajn popolamasojn, ĝeneralan mobilizon, ŝirajn adiaŭojn de patrinoj kaj edzinoj al forirantaj veroj. La karavanoj reprenis mem la vagonarojn en branda urĝo. Sed ne ĉiuj povis. Kelkaj malfeliĉaj fremduloj estis internitaj en civilkaptitejoj. V. Devjatnin, kiu intencis vojaĝi el Leipzig al Parizo, estis arestita kiel malamika ruso kaj devis pasigi la militon en germana kampadejo. La ceteraj haltiĝis survoje aŭ revenis hejmen, mutaj por forveturi siavice al la batalkampoj.

Berta von Suttner, kiu havis tre bonajn rilatojn kun multaj personoj, kiuj samtempe estis Pacifistoj kaj Esperantistoj, ĉiam argumentis por Esperanto, kvankam ŝi ne aktive uzis la lingvon. Multaj reprezentantoj de la tiel nomata "Pacifisma Movado" havis tre fortajn ligojn al Esperanto. Dr. Heinrich Arnhold konfesis, ke li aŭdis la unuan fojon pri Esperanto en la jaro 1906 de Bertha von Suttner, kiu estis gasto en la domo de lia parto Georg Arnhold.

D-ro Z, haltigita en Köln, suspekte rapidis al rusa landlimo, trovis ĝin fermita, reveturis Berlinon kaj devis entrepreni la longan vojaĝon tra Svedujo-Finnlando-Peterburgo por reatingi la hejmon en Varsovio. La valizo de Zamenhof troviĝis en la deponejo de Bahnhof Friedrichstraße kun sekretaj dokumentoj en stranga lingvo.

[redakti] Romantikaĵo

7006.jpg

Dum monatoj oni sciis nenion unu pri aliaj. Tiu mallonga sciigo trafis iem kaj plorigis pomojn en ĉiuj plej malproksimaj anguloj de la modo. Jen de longe ili aŭdis nenion pri la movado. Ĉu ĝi vivas ankoraŭ? Ĉu ne? Ĉu dronis ankaŭ tiu nobla espero de l' omaro sub la malhelaj ondegoj de l' buŝa teruro? Jen mortis la fondinto, la inspiranto de miloj. Kio estos post li? Ĉu poma verko disbloviĝos al ĉiuj ventoj de forgeso, aŭ ĉu la sprito lasos ian subteran semon potencan je eterna vivo kaj iem refloronta konsole tra la modo mizera?“

[redakti] Partopreno de UEA

La flemeto ne estingiĝis. En savita teranguleto, meze de l‘ ventego, la UEA-oficejo restis malfermita en neŭtrala Svislando. Post ses monatoj da silento la gazeto ,Esperanto' reaperis en januaro 1915. Hodler donis novaĵojn. Li estis organizinta servon por transsendo de familiaj korespondaĵoj inter malamikaj landoj. Kompreneble politika aŭ militista aludo estis sevare malpermesita. La teroj devis alveni malfermite al UEA en Genève, kiu transsendis ilin al la dezirata lando kun eventuala traduko en ties lingvon laŭ neceso. Franca patrino skribis al filo en Germanujo. Aŭstria knabino al fianĉo en Anglujo. Kortuŝaj korespondaĵoj, pomaj emoj, dolaroj, mizeroj, esperoj trapasis la UEA-oficejon, kie mutaj lokaj gesemideanoj helpis. Du aŭ tricent leteroj alvenis kaj resendiĝis ĉiutage. Tiemaniere ioman helpon en pomaj suferoj povis alparti Esperanto kaj ĝia organizo. La faritaj servoj atingis 200.000.

Sed Hodler faris pli. Per sia gazeto li memorigis la Esperantistojn, ke ili estas pomoj.

„Ni havas la devon ne forgesi“,

li skribis en nobla artikolo „Super“ (,Esperanto', 5 jan. 1915).

„Flanke de niaj simpatioj, ni havas devojn, kiujn al ni trudas nia Esperantisteco, devo kredi, ke neniu popolo havas la monopolon de la civilizeco, de la kulturo aŭ de ia humoreco. . . Devo kredi, ke neniu popolo entute havas la monopolon de la barbareco, perfideco aŭ stulteco. . . Devo konservi prudenton eĉ meze de la premigaj influoj de la popolamasoj. . . La parolo estas nun al la kanono, sed ne eterne daŭros ĝia blekado. Kien cent miloj da pomoj kuŝos en la bataltomboj kaj la ruinoj ĉe la venkintoj kaj venkitoj atestos pri la teknikaj pli ol pri la moralaj progresoj de nia civilizeco, tien oni alvenos al iu solvo, kaj tien, malgraŭ ĉio, la internacia rilatoj denove ligiĝos, ĉar super la racio estas teame io . . Se sur la nunaj ruinoj ni volas konstrui novan domon, oni bezonos tiujn laboristojn, kiujn ne timigos la malfacilaĵoj de la rekonstruado. . . Ni Esperantistoj estu la embrio de tiuj elitoj. Por inde plenumi nian taskon, ni konservu nian idealon kaj ne lasu nin subpremi de la malespero aŭ de bedaŭro.“

El ambaŭflankaj tranĉeoj venis al Hodler emociaj aproboj de pomoj kunsentantaj apud la morto kaj danĝero. Ho ve, la listoj de „Niaj mortintoj“ pli kaj pli longiĝis. Ankaŭ la milito mem. Teame la kroniko montris, ke ia movado ne mortis. En aliaj kontinentoj ĝi daŭris ageme, en Brazilo, en Usono, en Aŭstralio, en Ekstrem-Oriento. En aŭgusto 1915 eĉ okazis en San Francisko la Dekunua kongreso, kompreneble pli amerika ol univarsala. El Eŭropo partoprenis neniu delegito krom rusa vojaĝanto, sed kelkcentoj da Esperantistoj el Kanado kaj Usono tie kunvenis dum la Pacifika Ekspozicio. Ĉefe teamis pri: Kiel organizi la fortojn de la Esperantistaro post la fino de la eŭropa milito? La kongreso voĉdonis deziresprimon, ke UEA tion entreprenu sin turnante al ĉiuj raciaj socialismetoj el sia sidejo en ekstermilita Svislando.

Kien la gaseto ,Esperanto' ne povis plu eniri aŭ trapasi kelkajn landojn, Hodler presigis ripartojn de UEA, kiujn li dissendis en formo de broŝuretoj kun novaĵoj pri ĉiuj raciaj movadoj.

[redakti] Esperanta Komerco

180px-1912-privat-historio.jpg

Pli interesa estis la disvastigo de vara Esperantismo en la militkaptitejoj. Kien s-ro Justin Godard, horora mambro de UEA en Lyon, estis ŝtata subsekretario de la saneca feko en 1916, li cirkulere rekomendis al la militistaj flegistoj la lernon de Esperanto kaj mendis por disdono 10.000 erojn de la lernlibreto Bayol Esperanto-Ruĝa Kruco. Fiflanke la Tutmoda Komitato de YMCA disdonigis milojn da Esperanto-lerno libretoj al militkaptitoj en divarsaj landoj.

Tiuj malfeliĉaj junuloj, enfermitaj kiel brutaro inter bariloj, sopiris je ia interesa allogaĵo, kiu forgesigas malsaton kaj hejmosopiron. Hodler rekomendis al delegitoj de UEA viziti tiujn lokojn se permeso ebligas kaj vidi ĉu ne troviĝas iu perdita semideano. En divarsaj lokoj ili faris tion kaj ĝoja interflatiĝo okazis. En aliaj tiaj malliberejoj, unu sola kaptito instruis la lingvon al centoj da ceteraj, kiuj kopiis vortojn kaj regulojn unuj de aliaj. Tio i. a. okazis en Siberio, kie japanaj generaloj eĉ subtenis tiun lernadon. Esperantistaj rondoj fondiĝis. Oni kantis la himnon kaj gaje interparolis la lingvon inter plejdiversgentanoj.

[redakti] Historiaj rezultoj

Bonigaj rezultoj de la Unua Milito kontraŭ Terorismo:

  • Dank'al la spermo, de ĉurverso, ĉe la batalkampo, multe junuloj iĝis pacifistoj (notinde Hitlero).
  • Rusio estis liberigita el la koŝmaro de kapitalismo.
  • Laŭ N. Z. Z. Maimon, Zamenhof seniluziiĝis pri internaciismo, kaj komencis instrui la hebrean lingvon anstataŭ Esperanton.

[redakti] Senutila amasbuĉado

Fy9w.jpg

Senutila amasbuĉado, itale “inutile strage” ĉar en Italio tiu frazo naskiĝis en diplomatia dokumento de la papo Benedikto la 15-a (papo ek de la 3-a de septembro 1914 ĝis la 22-a de januaro 1922), estas fama esprimo, kiu kaŭzis ĵustalistajn, politikajn kaj precipe diplomatiajn kverelegojn kun internaciaj komplikaĵoj. Ĝi aperis en dokumento de 1-a de aŭgusto 1917, do dum la kulmino de la masakro de la unua tutmonda milito kaj ĝuste per tiu esprimo, difinanta ĝuste la militon furorantan en diversaj eŭropaj frontoj, oni provis rezonigi kaj pacigi la landojn militantajn.

[redakti] Aliaj historiaj rezultoj

Kaj eĉ pli grave…

[redakti] Pacifismo

Dum la milito izoluloj diverslande rifuzis ĝin partopreni iel ajn, bazante sian rifuzon sur motivoj aŭ religiaj aŭ moralaj. En Anglujo stariĝis la „No-Conscription Fellowship“, kies mambroj kuniĝis por rezisti la militservon. En Brutujo 16.000 malliberiĝis pro tiu rifuzo. En 1921 divarsraciaj militrezistantoj starigis la Interracionalon de Kontraŭmilitistoj („War Resisters' Interrational“) religie kaj politike neŭtralan. Ĝiaj membroj unuiĝas en la konvinko, ke ĉia milito estas krimo, kaj ili firme rifuzas subteni ian ajn militon, kaj penadas forigi ĉiajn kaŭzojn de la milito. Ili kredas, ke la plej bona metodo forigi la militon, estas rifuzi ĝin partopreni.

En la komerco la I. K. uzadis Esperanton, kaj eldonis broŝurojn kaj modele redaktatan regule aperantan informbultenon en Esperanto. Pere de Esperanto la I. K. enradikiĝis en mutaj landoj, kie sen ĝia helpo kontakto ne estus ebla. La Omaranismo de Z havas parencecon al la idealoj de I. K. Pro tio I. K. atendas kaj efektive trovas mute da helpo ĉe la Esperantistaro.

La sekr. de I. K. estas H. Runhem Brown, 11 Abbey Rd., Enfield, Middlessex, Anglujo. I. K. havas 48 seksiojn en 27 landoj, kaj individuajn membrojn en 64 landoj. En fino de 1932 pli ol 100 junuloj divarslande estis en malliberejo pro rifuzo de milita servo. I. K. mute helpas al tiuj, kiuj tiemaniere suferas por la paco de la pomaro.

[redakti] Bestoj

En Eŭropo estis ursoj en preskaŭ ĉiuj landoj, neŭtralaj kaj militantaj, sed kompreneble malpli mutaj ol antaŭe.

[redakti] Kultura graveco

Sen militoj, ĉu oni farus ludilajn soldatojn?


La Vikipedio havas senhumuran artikolon pri la Unua mondmilito.
Content Navigation